Aandachtsgebied Weke delen tumoren (Sarcomen)

Tumoren in de weke delen kunnen goedaardig zijn, zoals b.v. een vetbult. Slechts een klein deel van de tumoren in de weke delen is kwaadaardig en in dat geval worden ze sarcomen genoemd. Het onderscheid tussen goed- en kwaadaardig is alleen door weefselonderzoek (een biopsie) te maken.

Daarnaast kunnen sarcomen ook van het skelet uitgaan en dan worden het bot- of kraakbeensarcomen genoemd. Deze webpagina gaat echter alleen over weke delen sarcomen.

Volgens het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL; www.cijfersoverkanker.nl) is er de laatste jaren een geleidelijke toename van het aantal weke delen sarcomen te zien in Nederland, van ongeveer 500 begin 2000, naar ruim 600 vanaf 2016. De meeste van deze sarcomen ontstaan in armen of benen.


De term “weke delen sarcoom” is eigenlijk een verzamelnaam van een grote groep onderling totaal verschillende kwaadaardige tumoren, elk met eigen kenmerken , elk met een eigen prognose en soms ook elk met een eigen behandeling. In principe geldt, dat voor de meeste weke delen sarcomen een radicale operatie een goede kans op genezing kan brengen. Het toevoegen van radiotherapie heeft vooral tot doel de kans op plaatselijk (daar waar het sarcoom ontstaan is) terugkeren van de tumor te verkleinen. Grote onderzoeken hebben aangetoond dat bestraling zowel na als voor de operatie kan worden toegepast. Hoewel radiotherapie voor de operatie (preoperatief) gevolgen kan hebben voor de wondgenezing, blijkt dat op lange termijn patiënten een betere functie van hun arm of het been behouden indien zij hun bestraling preoperatief hebben ondergaan. Daarnaast zien we op de lange termijn na preoperatieve radiotherapie minder verlittekening (fibrose), minder vochtophoping (oedeem) en minder gewrichtsslijtage (artrose) in vergelijking met patiënten die bestraald zijn na de operatie. Daarom wordt, ook internationaal, steeds vaker gekozen voor preoperatieve radiotherapie bij weke delen sarcomen, zo ook door het sarcomenteam van het LUMC. Als internationale afspraak geldt dat zo’n bestralingsserie 1 keer per dag, 5 keer per week, gedurende 5 weken wordt toegediend; met dus in totaal 25 bestralingen.

Onderzoekslijnen

Myxoïd liposarcoom

Het zogenaamde myxoïd liposarcoom is een van de types vetsarcomen (“lipo” = vet), waarvan we weten dat deze erg gevoelig is voor preoperatieve radiotherapie. Vaak al tijdens de bestralingsserie neemt het volume van deze myxoïd liposarcomen af. Ook de patholoog die na de operatie de bestraalde tumor moet beoordelen, ziet een duidelijke beschadiging aan de tumor aangericht door de preoperatieve bestraling. Daarnaast is bekend dat de kans op plaatselijk terugkeren (lokaal recidief) na een combinatie van bestralen en opereren bij een myxoïd liposarcoom heel erg klein is.

In 2010 is daarom in Nederland een onderzoek gestart waarin men zich afvraagt of de standaard serie van 25 bestralingen voor een myxoïd liposarcoom misschien niet een overbehandeling is. Er wordt nu internationaal (Europa, Amerika en Azië) samengewerkt om een behandeling met een serie van 18 bestralingen te onderzoeken in de “DOREMY” studie. DOREMY staat voor dosis reductie bij myxoïd liposarcomen. Het onderzoek wordt geleid door dr. R.L.M. Haas en het sarcomenteam van het LUMC werkt hier aan mee. De eerste resultaten worden begin 2019 verwacht.


Deze grafiek laat zien dat alle myxoïd liposarcomen (oranje lijnen) tijdens de bestralingsserie van 5 weken krimpen, maar dat andere typen sarcomen (blauwe lijnen) dat niet of nauwelijks doen. (bron: J Radiat Oncol. 2013; 2: 55-62, link naar artikel: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3594822/).


Radiotherapie voor sarcomen in de buikholte

Het is al decennia bekend dat een combinatie van opereren en bestralen beter is dan opereren alleen voor weke delen sarcomen die ontstaan in armen of benen. De gezonde spieren, pezen, gewrichten, botten, bloedvaten en zenuwen rondom een weke delen sarcoom in een arm of been, kunnen de 25 bestralingen redelijk goed verdragen.

Het is echter ook mogelijk dat een weke delen sarcoom achterin de buikholte ontstaat. Ongeveer 15% van alle sarcomen, ontstaan achterin de buikholte. Rondom zo’n sarcoom liggen vele gezonde organen die betrekkelijk gevoelig zijn voor bestraling; zoals bijvoorbeeld de maag en darmen, de lever, de nieren en het ruggenmerg.

De Europese Organisatie voor Onderzoek en Behandeling van Kanker (EORTC) is in 2012 met een studie gestart naar sarcomen in de buikholte; de “STRASS” studie. In de STRASS studie werd geloot tussen behandeling met alleen een operatie of een combinatie van 5 weken radiotherapie gevolgd door een operatie. In totaal hebben aan die (fase III) studie ruim 260 patiënten meegedaan; ook patiënten van het LUMC hebben hieraan bijgedragen. De studie is in april 2017 afgesloten. De eerste resultaten worden in 2019 verwacht. Het onderzoek werd geleid door Dr. S. Bonvalot, chirurg in het Institut Curie in Parijs, samen met dr. R.L.M. Haas.

Radiotherapie en pazopanib voor weke delensarcomen 

In de zogenaamde PASART studies wordt onderzocht of het toevoegen van pazopanib pillen aan de bestraling van weke delen sarcomen de behandeling nog effectiever kan te maken. Pazopanib is een medicijn, waarvan bekend is dat het beschadigend kan werken op de bloedvaten in tumoren en dat het de aanmaak van nieuwe bloedvaten in tumoren afremt. Vanzelfsprekend kan een tumor zonder bloedvatvoorziening niet goed leven en radiotherapie versterkt dat effect.

In 2015 heeft het sarcomenteam van het LUMC meegewerkt aan een onderzoek, waaruit gebleken is dat de combinatie van radiotherapie en pazopanib veilig is voor patiënten (fase I onderzoek, zie voor uitleg over verschillende fases van onderzoek: https://www.kanker.nl/bibliotheek/kankeronderzoek/fasen-van-onderzoek/4152-fasen-van-onderzoek). Het sarcomenteam van het LUMC doet nu wederom mee aan een vervolg onderzoek om aan te tonen of de combinatietherapie daadwerkelijk effectief is (fase II onderzoek). Dit onderzoek wordt geleid door dr. R.L.M. Haas en de eerste resultaten worden eind 2019 verwacht.

Cellijnen

Op de afdeling radiobiologie van het NKI-AvL te Amsterdam (hoofd: dr. C. Vens) loopt een onderzoek naar de radiotherapie-gevoeligheid van een breed scala aan sarcoomtypes. De myxoïd liposarcoom cellijnen (DL-221, 402-91 en 1765-92), waar als sarcoomtype de nadruk op ligt, zijn allen verkregen via prof. dr. J.V.M.G. Bovée, waar actief mee wordt samengewerkt.

Microscopische opnames van de DL-221, 402-91 en 1765-92 cellen in kweek.

Voor onderzoek naar optimale bestralingsschema’s wordt patiënten gevraagd om een stukje tumorweefsel af te staan. Dit stukje wordt vervolgens geïmplanteerd in muizen waarvan het immuunsysteem is aangepast zodat ze de menselijke tumorcellen niet afstoten. De muizen worden vervolgens behandeld met verschillende radiotherapie protocollen. Op deze manier kunnen we in het laboratorium de zogenaamde “DOREMY”-studie (zie boven) nabootsen om zo tot het optimale bestralingsschema voor patiënten te komen. Vooral voor dit onderzoek is $100.000,- financiering van het Amerikaanse sarcoomfonds “Alan B. Slifka Foundation” verkregen.

Klinische studies

Momenteel lopen er binnen het onderzoeksprogramma sarcomen de onderstaande klinische studies op afdeling radiotherapie van het LUMC.Indien u in aanmerking komt voor deelname aan een van deze studies kan u hiervoor door de radiotherapeut-oncoloog en/of researchverpleegkundige gevraagd worden. Tijdens uw bezoek zal u dan zowel mondelinge als schriftelijke informatie over het onderzoek krijgen. U beslist daarna zelf of u wel of niet mee wilt doen aan het onderzoek.

DOREMY

Onderzoek naar een verlaging van de bestralingsdosis in de behandeling van het myxoïd liposarcoom. Bij patiënten die een in opzet genezende behandeling krijgen wordt onderzocht of de bestralingsbehandeling die vooraf gaat aan de operatie veilig kan worden terug gebracht naar 18 bestralingssessies (36 Gy in fracties van 2 Gy) in plaats van de gebruikelijke 25 bestralingssessies (50 Gy in fracties van 2 Gy). Bij patiënten met enkele uitzaaiingen van het myxoïd liposarcoom wordt in de DOREMY studie onderzocht of het bestralen van de uitzaaiingen met 12 bestralingssessies (36 Gy in fracties van 3 Gy) ervoor kan zorgen dat de patiënten langer vooruit kunnen zonder chemotherapie.

PASART-2

In de PASART-2 studie wordt onderzocht of toevoeging van pazopanib pillen aan een preoperatieve bestralingsserie nog meer schade aan de tumor aanricht in vergelijking met wat we weten van radiotherapie alleen.

Onderzoeksteam

Senior-onderzoekers

Dr. Rick L.M. Haas
Principal investigator sarcomen LUMC
Radiotherapeut-oncoloog in het LUMC en NKI/AvL met als aandachtgebied o.a. sarcomen
Profielpagina:  https://www.mendeley.com/profiles/rick-haas/  
Publicaties:  https://orcid.org/0000-0003-4834-4331 

Dr. Stijn D.G. Krol
Radiotherapeut-oncoloog in het LUMC met als aandachtsgebied o.a. sarcomen
Lid klinisch team protonentherapiecentrum HollandPTC
Publicaties:  https://orcid.org/0000-0002-3257-3634  

Prof. dr. Uulke A. van der Heide
Klinisch fysicus
Bijzonder hoogleraar Universiteit Leiden, faculteit der Geneeskunde. Profielpagina hoogleraar Universiteit Leiden
Leider onderzoeksgroep ‘Imaging technology for radiation therapy’ in het NKI/AvL. Link naar pagina onderzoeksgroep
Betrokken bij onderzoek naar dynamische imaging van sarcomen die behandeld worden met radiotherapie en pazopanib
 

Junior-onderzoekers

Drs. Jules T. Lansu
Arts in opleiding tot radiotherapeut NKI/AvLOnderwerp: Clinical, radiological and pathological aspects of a reduced dose of neoadjuvant radiotherapy in myxoïd liposarcomas (2016-2020)
Publicaties: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Lansu+J[au]

Drs. Angjelina Protik
Klinisch fysicus en onderzoeker NKI/AvL
Onderwerp: Motion management for proton therapy (2015-2019)
 

Teamleden

Dr. Laurien A. Daniels 
Radiotherapeut-oncoloog in het LUMC met als aandachtsgebied o.a. sarcomen

Drs. Rieneke G. Moeri-Schimmel
Radiotherapeut-oncoloog in het LUMC met als aandachtsgebied o.a. sarcomen
Publicaties: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=moeri-schimmel+RG[au]

Corine M.H. de Jong
Research verpleegkundige radiotherapie LUMC

Dorien M.A. Berends - van der Meer
Research verpleegkundige radiotherapie LUMC


dr. Rick Haas en promovendus Jules Lansu

Samenwerking

Binnen het LUMC werkt het onderzoeksteam van de afdeling radiotherapie voor sarcomen onder andere samen met de afdeling Pathologie (prof. dr. J.V.M.G. Bovée, dr. A.H.G. Cleven), de afdeling Orthopedie (prof. dr. P.D.S. Dijkstra, dr. M.A.J. van de Sande), de afdeling Radiologie (prof. dr. J.L. Bloem en dr. H.M.J.A. Kroon) en Nucleaire Geneeskunde (prof. dr. L.F. de Geus-Oei) de afdeling Medische Oncologie (prof. dr. A.J. Gelderblom, drs. A.J. Verschoor, dr. F.M. Speetjens) en de afdeling Heelkunde (prof. dr. J.A. van der Hage, dr. H.H. Hartgrink, dr. Y.M. Schrage).

Buiten het LUMC wordt intensief samengewerkt in het landelijk platform Radiotherapie bij sarcomen (LPRS, sectie van de Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie; voorzitter: dr. R.L.M. Haas) en met de Dutch Sarcoma Study Group (DSSG, voorzitter: dr. R.L.M. Haas) en met het sarcomenteam van het Antoni van Leeuwenhoek te Amsterdam (voorzitter: dr. R.L.M. Haas, overige leden Radiotherapie: dr. A.N. Scholten, Medische Oncologie: prof. dr. W. van der Graaf, dr. N. Steeghs, de. J. M. Kerst, Heelkunde: dr. F. van Coevorden, dr. W.J. van Houdt).

Internationaal wordt samengewerkt met de European Cancer Organisation (ECCO), European Organisation for Research and Treatment of Cancer - Soft Tissue and Bone Sarcoma Group (EORTC-STBSG), de Transatlantic Retroperitoneal Sarcoma (RPS) Working Group, de Connective Tissue Oncology Society (CTOS, treasurer: dr. R.L.M. Haas), de Chordoma Global Consensus Group, de European Society for Medical Oncology (ESMO sarcoma & GIST faculty member and ESMO Asia sarcoma program director: dr. R.L.M. Haas), de European Musculo-Skeletal Oncology Society (EMSOS, board member: dr. R.L.M. Haas), Groupe Sarcomateuse Française (GSF, erelid: dr. R.L.M. Haas), de British Sarcoma Group (BSG, international member: dr. R.L.M. Haas) en Sarcoma Patients Euronet (SPAEN).


Highlights van publicaties van de onderzoeksgroep

van Broekhoven D, Verschoor A, van Dalen Th, Grünhagen DJ, sen Bakker MA, Gelderblom H, Bovée JVMG, Haas RL, Bonenkamp JJ, van Coevorden F, ten Oever D, van der Graaf WTA, Flucke UE, Pras E, Reyners A, Westermann AM, Oldenburger F, Verhoef C, Steeghs NS. Outcome of non-surgical management of extra-abdominal, trunk and abdominal wall desmoid-type fibromatosis: a population based study in the Netherlands. Sarcoma; accepted for publication.

Haas RL , Walraven I, Lecointe-Artzner E, Scholten A, van Houdt WJ, Griffin AM, Ferguson PC, Miah AB, Zaidi S, DeLaney TF, Chen Y-L, Spalek M, Krol ADG, Moeri-Schimmel RG, van de Sande MAJ, Sangalli C, Stacchiotti S. Radiotherapy as sole management for Solitary Fibrous Tumours (SFT): a retrospective study from the Global SFT Initiative in collaboration with the Sarcoma Patients EuroNet. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2018; accepted for publication.

Haas RL , Gronchi A, van de Sande MAJ, Baldini EH, Gelderblom H, Messiou C, Wardelmann E, Le Cesne A. Perioperative Management of Extremity Soft Tissue Sarcomas. J Clin Oncol. 2018 Jan 10;36(2):118-124.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29220299
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1278321818300088?via=ihub

Messiou C, Bonvalot S, Gronchi A, Vanel D, Meyer M, Robinson P, Morosi C, Bloem JL, Terrier PH, Lazar A, LePechoux C, Wardelman E, Winfield JM, Boulet B, Haas RL . Evaluation of response after pre-operative radiotherapy in soft tissue sarcomas; the European Organization for Research and Treatment of Cancer – Soft Tissue and Bone Sarcoma Group (EORTC-STBSG) and Imaging Group recommendations for radiological examination and reporting with an emphasis on Magnetic Resonance Imaging. Eur J Cancer 2016;56:37-44.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26802529
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959804915011429?via=ihub

Wardelmann E, Haas RL, Bovée JVMG, Terrier Ph, Lazar A, Messiou C, LePechoux C, Hartmann W, Collin F, Fisher C, Mechtersheimer G, DeiTos AP, Stacchiotti S, Jones R, Gronchi A, Bonvalot S. Evaluation of response after neoadjuvant treatment in soft tissue sarcomas; the European Organization for Research and Treatment of Cancer - Soft Tissue and Bone Sarcoma Group (EORTC-STBSG) recommendations for pathological examination and reporting. Eur J Cancer 2016;53:84-95.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26700077
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959804915008679?via=ihub

Gronchi A, Strauss DC, Miceli R, Bonvalot S, Swallow CJ, Hohenberger P, Van Coevorden F, Rutkowski P, Callegaro D, Hayes AJ, Honoré C, Fairweather M, Cannell A, Jakob J, Haas RL, Szacht M, Fiore M, Casali PG, Pollock RE and Raut CP. Variability in patterns of recurrence after resection of Primary Retroperitoneal Sarcoma (RPS): a report on 1007 patients from the multi-institutional collaborative Transatlantic RPS Working Group. Ann Surg 2016;263:1002–09.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26727100
Link naar artikel: https://insights.ovid.com/pubmed?pmid=26727100

Haas RL , Gelderblom H, Sleijfer S, van Boven HH, Scholten A, Dewit L, Borst G, van der Hage J, Kerst JM, Nout RA, Hartgrink HH, de Pree I, Verhoef C, Steeghs N, van Coevorden F. A phase I study on the combination of neoadjuvant radiotherapy plus pazopanib in patients with locally advanced soft tissue sarcoma of the extremities. Acta Oncol. 2015;54(8):1195-201.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25920360
Link naar artikel: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/0284186X.2015.1037404

van Maldegem AM, Gelderblom H, Palmerini E, Dijkstra SD, Gambarotti M, Ruggieri P, Nout RA, van de Sande MA, Ferrari C, Ferrari S, Bovée JV, Picci P. Outcome of advanced, unresectable conventional central chondrosarcoma. Cancer. 2014 Oct 15;120(20):3159-64.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24995550
Link naar artikel: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/cncr.28845 

van der Heijden L, Dijkstra PD, van de Sande MA, Kroep JR, Nout RA, van Rijswijk CS, Bovée JV, Hogendoorn PC, Gelderblom H. The clinical approach toward giant cell tumor of bone. Oncologist. 2014 May;19(5):550-61.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24718514
Link naar artikel: http://theoncologist.alphamedpress.org/content/19/5/550.long

Felderhof JM , Creutzberg CL, Putter H, Nout RA, Bovée JV, Dijkstra PD, Hartgrink HH, Marijnen CA. Long-term clinical outcome of patients with soft tissue sarcomas treated with limb-sparing surgery and postoperative radiotherapy. Acta Oncol. 2013 May;52(4):745-52.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22934557
Link naar artikel: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/0284186X.2012.709947

Gelderblom H, Hogendoorn PC, Dijkstra SD, van Rijswijk CS, Krol AD, Taminiau AH, Bovée JV. The clinical approach towards chondrosarcoma. Oncologist. 2008 Mar;13(3):320-9.
Link naar abstract: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18378543
Link naar artikel: http://theoncologist.alphamedpress.org/content/13/3/320.long

Proefschrift


Dr. Ronald S.M. de Vreeze Universiteit van Amsterdam, 8 oktober 2010.
Promotor: prof. dr. B.B.R. Kroon
Copromotoren: dr. F. van Coevorden, dr. D. de Jong, dr. R.L.M. Haas
Link naar proefschrift: http://hdl.handle.net/11245/1.342239