Aandachtsgebied Palliatieve zorg en radiotherapie

In het LUMC bestaat sinds 2012 het Expertisecentrum Palliatieve Zorg dat zich richt op ondersteuning van zorg en begeleiding van patiënten met een levensbedreigende ziekte en hun naasten, en, op ondersteuning van zorgverleners die zorg dragen voor deze patiënten. Daarnaast is er ruim aandacht voor beleidsontwikkeling, onderwijs en onderzoek. Een deel van het onderzoek naar palliatieve zorg wordt op de afdeling Radiotherapie van het LUMC verricht. Het gaat hierbij om onderzoek bij patiënten met kanker en metastasen gericht op het verbeteren van hun symptoomlast en kwaliteit van leven. Maar ook onderzoek naar behandelmethoden, zoals het inschatten van fractuurrisico’s bij botuitzaaiingen om zo een onderbouwde keuze te kunnen maken tussen radiotherapie voor pijn of een operatie voor stabilisatie. En onderzoek naar het inschatten van de prognose van de patiënt, om zo juiste behandelkeuzes te kunnen maken en patiënten optimaal te kunnen voorlichten. De afdeling Radiotherapie is bij het radiotherapieonderzoek naar palliatieve indicaties trekker binnen Nederland en heeft meerdere gerandomiseerde studies geïnitieerd. De afdeling werkt hiertoe samen met afdelingen radiotherapie van de overige 20 radiotherapiecentra binnen het Landelijk Platform Palliatie en Radiotherapie. Voor het onderzoek naar fractuurrisico’s en prognose wordt onder meer intensief samengewerkt met de afdelingen Orthopedie van het LUMC en met het UMCUtrecht en het Orthopedisch Research Laboratorium (ORL) van het Radboud UMC.

Onderzoekslijnen

Palliatieve radiotherapie voor botmetastasen

De afdeling radiotherapie van het LUMC initieert sinds 1996 wetenschappelijk onderzoek naar de behandeling van botmetastasen bij patiënten met kanker. Hiertoe zijn diverse gerandomiseerde multicenter en prospectieve studies uitgevoerd, waarvan 1 ook internationaal.

Symptoom pijn:

  • Dutch Bone Metastasis Study (1996-1998) (KWF-ZonMw subsidie)
  • Fase III studie naar behandeling van patiënten met pijnlijke botmetastasen met 1 fractie of 6 fracties. Voor de meeste van de 1157 geïncludeerde patiënten bleek een eenmalige bestraling tot even goede pijnreductie te leiden dan meervoudige bestraling. Eenmalige bestraling is hiermee de standaardbehandeling geworden voor pijn.
  • Internationale SC 20 study retreatment (2003-2010) (KWF-ZonMw subsidie)
    Fase III studie naar het effect van 1 of 5 fracties bij patiënten met pijnlijke botmetastasen die voor een 2e keer bestraald werden. Bij de 850 patiënten werd geen verschil gezien tussen eenmalig of meervoudig. Ook bij herbestraling is een eenmalige bestraling in principe de standaardbehandeling.
  • PEEP studie (2011-2016) (KWF- ZonMw subsidie)
    Fase III studie naar effect van pijneducatie door een verpleegkundige bij 389 patiënten die bestraald werden voor pijnlijke botmetastasen. Intensieve begeleiding bleek pijn sneller te verminderen en ook tot een lagere pijn. De publicatie is in wording
  • DEXA studie (2011-2016) (KWF- ZonMw subsidie)
    Fase III studie (drie armen) naar effect van dexamethason t.o.v. placebo ter voorkoming van tijdelijke toename van pijn kort na bestraling (pijnflare). Bij 289 patiënten bleek dexamethason niet tot minder pijnflare te leidden, wel hadden patiënten gedurende de inname tijdelijk minder pijn. De publicatie is in wording.
Symptoom (dreigende) pathologische fractuur

  • Dutch Bone Metastasis Study
  • Sub-studie met de DBMS database naar fractuurrisico bij 102 patiënten met een femurmetastase. Een axiale corticale aantasting van > 3 cm bleek in 1 op 4 patiënten tot een pathologische fractuur te leiden. In de richtlijnen is daarop geadviseerd deze patiënten in principe te opereren.
  • CT femur studie (2005-2009) (ZonMw subsidie) en KWF femur studie (2011-2015) (KWF subsidie) Prospectieve onderzoeken bij > 100 patiënten met botmetastasen in het femur i.s.m. het ORL Nijmegen naar ontwikkelen objectieve methode, het eindig elementen computer model, om risico op fractuur te kunnen verbeteren t.o.v. de huidige subjectieve methode waarbij de radioloog, radiotherapeut en chirurg een inschatting maken grotendeels o.b.v. ervaring en de 3-cm regel.

Prognose:

  • Dutch Bone Metastasis Study
    Sub-studies uit de DBMS database naar overleving. Er werden modellen gemaakt ter inschatting van prognose om tot een zo optimaal mogelijke keuze tot behandeling te kunnen komen en patiënten beter te kunnen voorlichten.
  • LUMC retrospectieve database
    I.s.m. de afdeling Orthopedie werd een model gemaakt specifiek voor patiënten met wervelmetastasen. In dit cohort werden gegevens van 1043 patiënten verzameld.
  • OPTIMAL cohort (als onderdeel van de OPTIMAL studie) (Alp d’HuZes - KWF subsidie)
    I.s.m. met de afdeling  Orthopedie werd een retrospectieve database samengesteld voor patiënten met lange pijpbeenderen. Meerdere andere ziekenhuizen participeerden in dit project. Er kon een OPTIModel tool gemaakt worden ter inschatting van overleving die behulpzaam kan zijn voor artsen en patiënten (zie app https://itunes.apple.com/nl/app/optimodel/id1235461963?mt=8)

Behandelinnovaties:

  • OPTIMAL studie (Alp d’HuZes - KWF subsidie) (2015- )
    I.s.m. de afdeling Orthopedie is een prospectief cohort gestart naar patiënten met kanker en metastasen in lange pijnbeenderen om binnen dit cohort diverse studies te kunnen uitvoeren naar verbetering van lokale behandelingen (chirurgisch en radiotherapeutisch)
Onderzoek naar overige palliatieve indicaties

De afdeling radiotherapie van het LUMC initieert momenteel de opzet van een landelijke prospectieve database waarin patiënten geregistreerd gaan worden die met palliatieve radiotherapie behandeld worden voor indicaties als pijn, bloeding, dyspnoe, ulceratie. Momenteel worden er verschillende behandelschema’s gegeven (eenmalig met relatief lage dosis tot gehypofractioneerd met relatief hoge dosis), en ook verschillende behandeltechnieken (eenvoudig met conventionele radiotherapie of geavanceerd met stereotactie of VMAT) terwijl nog niet duidelijk is welke patiënt bij welke behandeling het meest gebaat is. Het gaat binnen dit project om meer inzicht te krijgen op effectiviteit van deze behandelingen op de kwaliteit van leven van patiënten. De uitkomsten uit het landelijk cohort zullen uiteindelijk tot meer kennis leiden en daarmee gerichtere behandelkeuzes voor patiënten.

Onderzoeksteam

Van de afdeling Radiotherapie en het Expertisecentrum Palliatieve Zorg zijn de volgende medewerkers betrokken bij het wetenschappelijk onderzoek naar radiotherapie en palliatieve zorg:

Dr. Yvette van der Linden
Radiotherapeut-oncoloog
Hoofd EPZ

Drs. Ellen de Nijs
Verpleegkundig specialist
Verplegingswetenschapper EPZ

Dr. Nanda Horeweg
arts-onderzoeker

Corine de Jong 
Research verpleegkundige

Dorien Berends
Research verpleegkundige

Promotieonderzoeken

Lopende promotieonderzoeken in het LUMC

  • Laurens Bollen: Vertebral metastases in patients with cancer; improvement of prognosis.
    Promotiedatum najaar 2018.
  • Julie Willeumier: OPTIMAL study. Metastatic disease in long bones; prognosis and treatment improvement.
    Promotiedatum najaar 2018.
  • Gerco van der Wal: OPTIMAL study. Metastasic disease in long bones; prognosis and treatment improvement.
    2015-heden.
  • Mary-Joanne Verhoef: Crises in the Emergency Department in patients in the palliative phase.
    2017-2019.
  • Lotte van der Stap:  Multidimensional Strategy to improve quality of life of patients with multiple symptoms and Palliative Care needs: development of the MuSt-PC.
    2017-2020.

Lopende promotieonderzoeken buiten het LUMC

  • Jenske Geerling: Education of patients with cancer; a pain intervention program.
    UMC Groningen. 2015- heden.
  • Florieke Eggermont: Improving fracture prediction in femoral metastases.
    UMC Nijmegen. 2016-2019.
  • Bart de Heij: A Multidimensional Strategy to improve quality of life of patients with multiple symptoms and Palliative Care needs: development of the MuSt-PC.
    UMC Groningen. 2017-2020.
  • Katie Spencer: Economic modelling in palliative radiotherapy.
    United Kingdom, University of Leeds, PhD programme MRC grant.

Samenwerking

Binnen het LUMC werkt het onderzoeksteam van de afdeling radiotherapie voor het onderwerp Botmetastasen onder andere samen met de onderzoekers van de afdeling Orthopedie (prof.dr. P.D.S. Dijkstra, drs. J. Willeumier, drs. G. van der Wal), met dr. Kroon, afdeling Radiologie, en met dr. W. van den Hout, afdeling Medische Besliskunde.
Buiten het LUMC wordt samengewerkt met het UMCU Utrecht (afdeling Orthopedie, dr. J.J. Verlaan, afdeling Radiotherapie, prof. L. Verkooijen, drs. N. Kasperts, afdeling Medische Oncologie, dr. A. de Graeff), UMCG Groningen (afdeling Medische Oncologie, prof.dr. A. Reyners), Radboud UMC Nijmegen (ORL: prof.dr. N. Verdonschot, dr. E. Tanck en de afdeling radiotherapie dr. P. Westhoff). Nationaal wordt binnen het Landelijk Platform Radiotherapie en Palliatie samengewerkt met alle afdelingen radiotherapie van de 21 Nederlandse radiotherapie-instituten. Internationaal wordt samengewerkt binnen het internationaal samenwerkingsverband Palliation and Radiotherapy (initiatiefnemers: ASTRO, ESTRO, CARO, TROG). In dit samenwerkingsverband is dr. Y.M. van der Linden ‘representative’ namens ESTRO sinds 2001.

Highlights van publicaties van de onderzoeksgroep

Oldenmenger W, Geerling J, Mostovaya I, Vissers K, de Graeff A, Reyners A, van der Linden Y. A systematic review of the effectiveness of patient-based educational interventions to improve cancer-related pain. Cancer Treatment Reviews. 2018 Feb;63:96-103. doi: 10.1016/j.ctrv.2017.12.005.
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305737217302074?via=ihub

JJ Willeumier, van der Linden YM, van der Wal CWPG, Jutte PC, van der Velden JM, Smolle MA, van der Zwaal P, Koper P, Bakri L, de Pree I, Leithner A, Fiocco M, Dijkstra PDS. An easy-to-use prognostic model for survival in patients with symptomatic long bone metastases. Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume. 2018 Feb 7;100(3):196-204.
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305737217302074?via=ihub

Westhoff P, de Graeff A, Monninkhof E, Berveling M, van Vulpen M, Leer J, Marijnen C, Reyners A, van der Linden YM. Screening for psychological distress before radiotherapy for painful bone metastases may be useful to identify patients with high levels of distress. Acta Oncology. 2017 Sep 12:1-8.
Link naar artikel: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0284186X.2017.1374557

Westhoff PG, Verdam MGE, Oort FJ, van Vulpen M, Leer JW, Marijnen CAM, de Graeff A, van der Linden YM.
Course of quality of life after radiotherapy for painful bone metastases - a detailed analysis from the Dutch Bone Metastasis Study. International Journal of Radiation Oncology * Biology * Physics. 2016 Aug 1;95(5):1391-8.
Link naar samenvatting: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27315664

Bollen L, van der Linden YM, Pondaag W, Fiocco M, Pattynama B, Marijnen C, Nelissen R, Peul W, Dijkstra P. Prognostic factors associated with survival in patients with symptomatic spinal bone metastases: a retrospective cohort study of 1,043 patients. Neuro-Oncology. 2014 Jul;16(7):991-8.
Link naar artikel: https://academic.oup.com/neuro-oncology/article/16/7/991/1440929

Chow E, van der Linden YM, Roos D, Hartsell W, Hoskin P, Wu J, Brundage M, Nabid A, Tissing-Tan C, Oei B, Babington S, Demas W, Wilson C, Meyer R, Chen B, Wong R. Single versus multiple fractions of repeat radiation for painful bone metastases: a randomised, controlled, non-inferiority trial. Lancet Oncology. 2014 Feb;15(2):164-71.
Link naar artikel: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1470204513705564?via=ihub

Chow E, Hoskin P, Mitera G, Zeng L, Lutz S, Roos D, Hahn C, van der Linden YM, Hartsell W, Kumar E for the International Bone Metastases Consensus Working Party. Update of the int consensus on palliative radiotherapy endpoints for future clinical trials in bone metastases. International Journal of Radiation Oncology * Biology * Physics. 2012 Apr 1;82(5):1730-7.
Link naar samenvatting: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21489705

Bartels RH, van der Linden YM, van der Graaf WT. Spinal extradural metastasis: review of current treatment options. CA. A Cancer Journal for Clinicians. 2008 Jul-Aug;58(4):245-59.
Link naar artikel: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.3322/CA.2007.0016

van der Linden YM, Dijkstra SP, Vonk EJ, Marijnen CA, Leer JW; Dutch Bone Metastasis Study Group. Prediction of survival in patients with metastases in the spinal column: results based on a randomized trial of radiotherapy. Cancer. 2005 Jan 15;103(2):320-8.
Link naar artikel: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/cncr.20756

van der Linden YM, Lok JJ, Steenland E, Martijn H, van Houwelingen H, Marijnen CA, Leer JW. Single fraction radiotherapy is efficacious: a further analysis of the Dutch Bone Metastasis Study controlling for the influence of retreatment. International Journal of Radiation Oncology * Biology * Physics. 2004 Jun 1;59(2):528-37.
Link naar samenvatting: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15145173

van den Hout WB, van der Linden YM, Steenland E, Wiggenraad RG, Kievit J, de Haes H, Leer JW. Single- versus multiple-fraction radiotherapy in patients with painful bone metastases: cost-utility analysis based on a randomized trial. Journal of the National Cancer Institute. 2003 Feb 5;95(3):222-9.
Link naar samenvatting: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12569144

Proefschriften

Dr. Jan Meeuse: Aspects of pain in measurement, management and health care utilization.
Universiteit Groningen, 2013.
https://www.rug.nl/about-us/news-and-events/events/phd-ceremonies/2013/28-meeuse

Dr. Loes Derikx: Femoral fracture risk prediction in metastastic bone disease.
Universiteit Nijmegen, november 2015.
http://orthopaedicresearchlab.nl/loes-derikx-ph-d/

Dr. Paulien Westhoff: Quality of life in bone metastases, the Dutch Bone Metastasis Study.
Universiteit Leiden, 21 februari 2018.
https://www.lumc.nl/over-het-lumc/nieuws/2018/februari/bestraling-pijnlijke-botuitzaaaiingen/

Dr. Karlijn Groenen: Spinal (in)stability in metastatic bone disease. Experimental, computational, and clinical perspectives
Universiteit Nijmegen, 17 april 2018.
http://orthopaedicresearchlab.nl/karlijn-groenen-ph-d/

Dr. Joanne van der Velden: Towards personalized treatment for patients with bone metastases.
Universiteit Utrecht, 4 april 2018.
https://www.uu.nl/agenda/promotie-op-weg-naar-een-behandeling-op-maat-voor-patienten-met-botmetastasen