Prof. dr. G.J.R. Maat

5 december 2003


TEKST VAN DE ORATIE


Opsporing verzocht

'De natuulijke geschiedenis van den mensch'

Rede uitgesproken door prof. dr. G.J.R. Maat, bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de anatomie, en in het bijzonder de fysische antropologie aan de Universiteit Leiden op 5 december 2003.


Aan Marion, Barbara, Arija en Cathalijn

Mijnheer de rector magnificus, geliefde studenten, zeer gewaardeerde toehoorders en voorts gij allen die door Uw aanwezigheid blijk geeft van Uw belangstelling,

Anatomie

De anatomie is zó oud. Ze heeft massa's studenten en docenten zien komen en gaan. Ze berust in haar eeuwige moederfunctie van het opvoeden, maar ook in haar lot haar kinderen te zien vertrekken. Vanzelfsprekend vinden we generatie op generatie haar kennis en ervaring terug bij haar nakomelingen, de medici en biomedici. Helaas, zoals in het echte leven, zijn niet alle kinderen dankbaar en eren hun moeder. "Moeder zorgt wel weer voor een nieuwe generatie". Ja, moeder is gek!

Zo oud en toch altijd zo veel belangstelling uit alle lagen van de maatschappij. Waarom? Haar terrein betreft immers de belangstellenden zelf, de mens en zijn wording, 'de natuurlijke geschiedenis van den mensch'. Wie is er niet geïnteresseerd in de bouw en het ontstaan van zijn eigen lichaam? Álles willen we er van weten, tot in de kleinste microscopische details. Het is niet typisch voor medici dat zij dit alles willen weten. Iedere medische student die in een studentenhuis heeft gewoond kent het fenomeen van de 'verdwenen anatomische atlas', die dagen later ineens op raadselachtige wijze weer op zijn plaats ligt. Overigens, tijdens het vorderen van de studie, knaagt het gebrek aan anatomische kennis steeds luidruchtiger aan het geweten van de aanstaande medicus. Door hem wordt dan ook steeds duidelijker de noodzaak gevoeld dit gebrek aan te vullen vóórdat de eerste confrontatie met een levende patiënt aan de onderzoekstafel plaatsvindt. De afhankelijke patiënt rekent er immers op dat de dokter weet waarover hij het heeft, dat hij tijdens het onderzoek zonder enige aarzeling zal voelen wat hij behoort voelen. Later, als gezeten medicus met een intussen dramatisch gereduceerde hoeveelheid anatomische kennis, die juist voldoende is om hem drijvende te houden, schrikt hij op als alwéér een nieuwe onderzoekstechniek hem terugjaagt naar zijn goede oude atlas van toen. Gelukkig hebben zijn huisgenootjes de atlas weer teruggelegd. Zo gaat het, keer op keer. Ja, moeder ís niet gek!

En dan, nóg een opzicht waarin de anatomie meer bijzonder is dan welke andere academische discipline ook: de aantrekkingskracht van de schoonheid van het menselijk lijf voor de mens zelf, de schoonheid die een uitdaging is voor menig kunstenaar. Ervaart niet iedereen de onweerstaanbare aandacht afgedwongen door een smakelijke brok anatomie? Wees eerlijk, verliefdheid kan niet zonder object van verlangen. Uzelf bent het levende bewijs van waartoe dit alles kan leiden.

Fysische Antropologie

De fysische antropologie, met de nodige Leidse spot aangeduid als 'de anatomie op z'n breedst', is zo vervlochten met het dagelijks leven van de mens dat het de herkenning van het vak, zeker door degenen die er niet dagelijks mee omgaan, in de weg staat. Zij omvat een bijna eindeloze diversiteit aan onderzoeksterreinen: de evolutie van de mens en andere primaten, de fysieke adaptatie van de mens aan milieuveranderingen, de verandering in het patroon van de groei van de mens door de eeuwen heen, de diversiteit in uiterlijk van de mensheid, de ziekteleer betreffende menselijke overblijfselen uit de oudheid (de zogenaamde paleopathologie), de gerechtelijke / forensische antropologie, de leer van de voortbeweging en van het gedrag van primaten, enz. Vooral in vorige eeuw heeft een aantal van deze onderzoeksterreinen zich afgesplitst als zelfstandige disciplines. Voorbeelden zijn de etnografie, de culturele antropologie en de antropogenetica. Vooral de ontwikkelingen in de laatst genoemde discipline waren recentelijk zo snel en ingrijpend, dat veel van de huidige antropogenetici zich niet meer bewust zijn van hun afkomst. Des te leuker en interessanter is het dat juist een deel van hun arbeidsterrein, de populatie- en evolutie genetica, en het forensisch DNA-onderzoek, de laatste jaren weer een natuurlijke aansluiting heeft gevonden bij hun vergeten moeder.

In het verleden liet de Nederlandse naam voor het vakgebied fysische antropologie niets aan duidelijkheid te wensen over: de 'natuurlijke geschiedenis van den mensch'. Doch gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw werd, door nieuwe naamgeving in het buitenland en de wens van de cultureel antropologen zich te onderscheiden, aan die herkenbaarheid afbreuk gedaan door de op zich correcte, maar voor het brede Nederlandse publiek veel te afstandelijke naam: 'fysische antropologie'. De behoefte om na de Tweede Wereldoorlog het vak wederom van een nieuw jasje te voorzien met de gelegenheidsnaamgeving 'antropobiologie', veroorzaakte nog verdergaande verwarring en on-invoelbaarheid bij het publiek. De tegenwoordige wens tot duidelijkheid en beroepsprofilering heeft er echter voor gezorgd dat de populariteit van de vooroorlogse naamgeving 'fysische antropologie' weer terug is van weggeweest.

Anatomen

Reeds meer dan vierhonderd jaar kende Leiden anatomen die de 'natuurlijke geschiedenis van den mensch' intensief exploreerden. Voor de goede orde volgen hieronder hun namen met in het kort hun specifieke belangstelling1. Zij zijn verdeeld in een groep die niet ('oude tijd') en één die wél ('nieuwe tijd') door de orator persoonlijk werd gekend:

Te weten in de 'oude tijd':

Petrus Paaw (1564-1617; hoogleraar geneeskunde, in het bijzonder de anatomie 1589-1617)

De diversiteit van de mens.

(de beschrijving van ossa Wormiana; de schedel van de Moorse bediende van de Heer van Batenburg gesneuveld bij het beleg van Haarlem in 1572)

Johannes Jacobus Rau (1668-1719; hoogleraar heelkunde en anatomie 1713-1719)

De diversiteit van de mens.

(het legaat Rau bevatte z.g. ‘rasschedels’)

Bernard Siegfried Albinus (1697-1770; hoogleraar anatomie en heelkunde 1721-1770)

De diversiteit van de mens en de paleopathologie.

(verhandeling over de huidskleur Dissertatio secunda de sede et caussa coloris Aethiopum et caeterorum hominum, 1737; Tabulae sceleti et musculorum corporis humani, 1747; Tabulae ossium humanorum, 1753; collectie ‘rasschedels’)

Eduard Sandifort (1742-1814; hoogleraar anatomie en heelkunde 1771-1813)

De diversiteit van de mens en de paleopathologie.

(afbeeldingen van ‘rasschedels’ in: Museum Anatomicum Academiae Lugduno-Batavae I, 1793; afbeeldingen op het gebied van de botpathologie in: Museum Anatomicum Academiae Lugduno-Batavae II, 1793)

Sebald Justinus Brugmans (1763-1819; hoogleraar natuurlijke historie 1787-1813, 1815-1819)

De diversiteit van de mens en het onderwijs in de antropologie.

(hij legde een uitgebreide westerse en niet-westerse schedelcollectie aan)

Gerard Sandifort (1779-1848; hoogleraar anatomie 1801-1848)

De diversiteit van de mens, de paleopathologie, het onderwijs in de antropologie ('de cursus').

(Tabulae craniorum diversarum nationum,1838-1843; Voorlopig verslag van de opening van eene Egyptische mumie, gedaan te Leyden door de Hoogleeraren Reuvens, Sandifort en Van Breda, 1824; onderzoek van menselijke resten afkomstig van de opgraving Arentsburg, 1828).

Jan van der Hoeven (1802-1868; hoogleraar o.a. natuurlijke historie 1835-1868)

De evolutie, de antropometrie en het onderwijs in de antropologie en osteologie.

(hij bezat een eigen schedelcollectie; Schets der natuurlijke geschiedenis van den mensch, ten dienste zijner lessen ontworpen, 1844; Catalogus craniorum, 1860; een reeks craniometrische studies in het Tijdschrift voor Natuurlijke Geschiedenis en Physiologie)

Hidde Justusz. Halbertsma (1820-1865; hoogleraar anatomie en fysiologie 1848-1865)

De diversiteit van de mens.

(diverse verhandelingen over de schedelvorm in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde; de sutura infraorbitalis; de antropometrie van Indische schedels; de condylus tertius)

Teunis Zaayer (1837-1902; hoogleraar anatomie 1866-1902 en gerechtelijke geneeskunde 1870-1888 en 1901-1902)

De diversiteit van de mens en de antropometrie.

(dissertatie: Beschrijving van twee vrouwenbekkens uit den Oost-Indischen Archipel, 1862; Der sulcus praeauricularis ossis ilei, 1893; hij maakte een systematische museumcatalogus van de antropologische collectie voor het Anatomisch Kabinet, 1893)

Joannes Antonius James Barge (1884-1952; hoogleraar anatomie en embryologie 1919-1949)

De diversiteit van de mens, de antropometrie en de 'rassencolleges'.

(dissertatie: Friese en Marker schedels. Bijdrage tot de kennis van de anthropologie der bevolking van Nederland, 1912; De methoden der physische anthropologie, 1924; Het rassenvraagstuk in Europa, 19352)

in de 'nieuwe tijd':

Johan (Jo) Dankmeijer (1907-1973; hoogleraar anatomie, embryologie en fysische antropologie 1947-1973) en zijn leerlingen: Han J. Lammers, André G. de Wilde, Anton A.J. Nieuwenhuis, Abraham (Bram) J. Salomé, Geerlof (Bob) D. Maas.

Naast embryologische werk publiceerde hij over huidlijstpatronen (dermatoglyfen; Dankmeijer’s Index) en de diversiteit van de mens.

Johan (Hans) M.F. Landsmeer (1919-1999; hoogleraar anatomie en embryologie 1960-1984) en zijn leerling Koos-Jaap van Zwieten.

De evolutie van de voortbewegingsorganen van primaten.

Onderwijs

Wat is er heden ten dage aan de orde in het onderwijs van het vak anatomie, en in het bijzonder de fysische antropologie? Veel te veel. De vraag van studenten om klassiek anatomisch en fysisch antropologisch onderwijs is onbevredigbaar. Facultatief individueel anatomisch onderwijs wordt gretig door de studenten aangegrepen. Is het een teken aan de wand dat studenten in deze tijd, zoals enkele eeuwen geleden, weer in de wandelgangen enigszins ingehouden maar toch dringend verzoeken om aanvullend onderricht alsof het een illegale activiteit zou betreffen. Wat willen ze? In de eerste plaats vragen zij om duidelijkheid: "Vertel mij wat ik moet weten om te kunnen werken!". In de tweede plaats vragen zij om de mogelijkheid om met behulp van het menselijke stoffelijke overschot zichzelf te onderrichten. De medicus practicus wil immers precies weten hoe het zit, vooral als het om in de praktijk vaak voorkomende anatomische regio's gaat die tegenwoordig tijdens de opleiding anatomisch onbewerkt blijven. Zeer in trek zijn bijvoorbeeld het hoofd-hals gebied en de rug, die in de dagelijkse medische praktijk veel aandacht eisen vanwege de zich frequent voordoende hoofd-, keel-, mond-, oor-, slik-, hals-, nek- en rugklachten.

En hoe zit het met het meer specifieke onderwijs in de 'natuurlijke geschiedenis van den mensch'? De cursus Inleiding tot de Fysische Antropologie, die onbedoeld een voortzetting is van Gerard Sandifort's cursus uit het begin van de negentiende eeuw, werd in de zestiger en zeventiger jaren van de twintigste eeuw door Johan Dankmeijer en Geerlof (Bob) D. Maas ten behoeve van studenten culturele antropologie jaarlijks gegeven. Deze cursus kwam abrupt tot een einde door de onverwachte dood van beide docenten kort na elkaar in respectievelijk 1973 en 1975. Op verzoek van de Leidse afdeling Culturele Antropologie werd, na een korte onderbreking, het onderwijs van 1977 tot 1984 door de orator weer ter hand genomen. Het auditorium bestond jaarlijks uit vijftien tot twintig studenten culturele antropologie, waarvan een deel doorstroomde naar het afstudeervak prehistorie. De colleges waren over het gehele academische jaar verdeeld en werden met een mondeling tentamen afgesloten. De antropogenetische bijdrage werd indertijd verzorgd door onze huidige decaan Eduard C. Klasen. Door de omstandigheid dat de orator van 1986 tot 1990 in het buitenland werkzaam was, gaf hij in zijn verlofperiode van 1987 dezelfde leerstof voor het eerst als een compacte 'zomercursus'. Tevens reisde in 1988 en 1989 tot twee maal toe een Leidse student voor enkele maanden naar Koeweit af om daar het bijvak te doen aan de hand van Hellenistisch skeletmateriaal. Na de Golfoorlog, in 1992, werd op verzoek van de Leidse archeoloog Menno L.P. Hoogland de zomercursus opnieuw gestart. Eenmalig genoot men gastvrijheid in het Laboratorium voor Functionele Anatomie te Utrecht. De belangstelling deed besluiten de cursus daarna jaarlijks in Leiden te herhalen. Sedertdien zijn het aantal en de diversiteit van de studenten dramatisch toegenomen. Waren het vóór 1992 vooral kleine aantallen studenten culturele antropologie, erna waren het vooral geneeskunde, biomedische wetenschappen, archeologie en biologie studenten, jaarlijks aangevuld met technische rechercheurs. Het aantal deelnemers nam elk jaar toe, tot 178 in 2003. Begrijpelijkerwijze werd na de cursus van 1996, met zijn 88 deelnemers, het mondeling tentamen vervangen door een multiple choice tentamen. Ook nam het aantal bijvakstudenten dat deelnam aan het zogenaamde 'skeletpracticum' op de zolder van het Anatomisch Laboratorium enorm toe. Het academische jaar 2003/2004 telt zevenenzestig deelnemers. De tijdrovende persoonlijke begeleiding van dit studieonderdeel noopte eerst tot de beslissing om het practicum twee maal per jaar te geven, vervolgens om het ook nog eens met een dubbele bezetting te laten plaatsvinden, en tenslotte om een toelatingsdrempel in te stellen (een cijfer zeven of hoger voor het zomercursus-tentamen). Achteraf moeten we concluderen dat de toelatingsdrempel niet tot een vermindering in de toeloop heeft geleid.

Onderzoek

Ten aanzien van het fysisch antropologisch onderzoek trad in Leiden door de eeuwen heen een duidelijke verschuiving op in aandachtsgebieden. Spitste de 'natuurlijke geschiedenis van den mensch' zich vóór de Tweede Wereldoorlog toe op het onderzoek naar de menselijke evolutie en naar de diversiteit in de anatomische bouw van de huidige mens, erna werden deze twee onderzoeksterreinen geleidelijk aan uitsluitend onderwerp van onderwijs. Met het overlijden van Gerlof (Bob) D. Maas in 1975 verdween het laatste stukje traditie voor wat betreft het onderzoek naar de menselijke diversiteit. Het is begrijpelijk dat dit als reactie op de oorlog gebeurde. Vooral Joannes Barge moet hier genoemd worden als dé man die reeds in 1935 in het openbaar de aandacht vestigde op het gevaar van politiek misbruik van dergelijk onderzoek. In zijn voordracht 'Het rassenvraagstuk in Europa', gehouden voor en uitgegeven door de Koninklijke Maatschappij voor Natuurkunde 'Diligentia' in Den Haag, eindigde hij met: 'Kan hetgeen wij weten aangaande de menschenrassen uitgangspunt zijn en grondslag voor redelijk-zedelijk handelen van mensch tot mensch, zooals dit in maatschappelijk en staatkundig leven zich uit? Na het uiteengezette is hierop maar één antwoord: onvoorwaardelijk neen!'2. In zijn colleges in het algemeen, maar vooral in die van vóór en óp 26 november 1940, perkte hij wetenschap af van politiek. Niet toevallig viel het laatste college samen met dat van Prof. R.P. Cleveringa. In overeenstemming met Barge's gedachtegoed wordt sedert 1997 jaarlijks het zogenaamde Barge Forum gehouden. Tijdens zo'n forum wordt, aan de hand van enkele voordrachten, een maatschappelijk relevant aspect van het fysisch antropologisch werk in het openbaar besproken. Er is immers geen betere methode om ongeschreven maatschappelijke normen boven water te krijgen, dan het brede publiek te laten spreken.

Sedert 1977 verschoof het onderzoeksterrein naar de archeologische antropologie, de paleopathologie (de ziekteleer van menselijke overblijfselen uit de oudheid) en in sterke mate na 1993 naar de forensische antropologie. Wat moeten wij ons hierbij voorstellen?

Archeologische Antropologie

Bij het brede publiek is de belangstelling voor archeologische antropologie onverzadigbaar gebleken. Er is geen dag meer zonder een mediaprogramma over dit onderwerp. Buiten de traditionele fysisch antropologische laboratoria worden wereldwijd de replica's van onze voorouders en hun artefacten in groten getale aangeschaft. Genetische laboratoria trachten verwoed de evolutie van de mens en zijn geografische omzwervingen te reconstrueren door het uiteenrafelen van erfelijkheidsmateriaal uit de botten en tanden van onze voorouders (ancient-DNA), maar ook door het analyseren van vers DNA-materiaal afkomstig van levenden van over de gehele wereld. Het zijn activiteiten die ons onwillekeurig doen terugdenken aan de klassieke antropologische expedities van ooit. Expedities waarvan de toen bijeengebrachte collecties nu door 'ontzamelen' worden bedreigd. Natuurlijk zijn we niet alleen geïnteresseerd in de huidige bouw van ons lichaam, maar ook in haar wordingsgeschiedenis? We willen immers álles weten over onze voorouders. Hoe zagen ze er uit, hoe oud werden ze, hoe groot waren ze, aan welke ziekten leden ze? Kortom: hoe leefden ze voorheen? Vele onvermoeibare vrijwilligers staan dan ook altijd klaar om te helpen bij het onderzoek van begravingen (inhumaties), crematies en mummificaties. Ongetwijfeld heeft deze drift te maken met de redenen waarom een cursus in de fysische antropologie altijd maar weer zo'n enorme toeloop krijgt. Maar wil de maatschappij voor deze tak van wetenschap ook betalen? De laatste vijfentwintig jaren laten het zien: 'zo min mogelijk'. Dat is begrijpelijk, want 'wat worden we er beter van'? En toch blijkt deze bezigheid zo op prijs gesteld te worden en bevredigend te zijn. Het meeste onderzoek vindt zonder enige financiële hulp plaats. Derdegeldstroom fondsen, vooral voor personele kosten, zijn niet te werven. Als er betaald moet worden vinden de medici dat dit alles de archeologen aangaat en andersom. U begrijpt waarom in onze ogen de bijdragen van de Stichting ter Financiering van Barge's Anthropologica, de Stichting Nederlands Museum voor Anthropologie en Praehistorie en de Nederlandse Stichting voor Antropobiologie, hun gewicht in goud waard zijn. Eenmaal subsidieerde ook de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). In dit geval gaat het om een onderzoek naar de eerste Christenen die werden bijgezet in de catacomben onder de stad Rome: 'The rise of Christianity: a new interdisciplinary perspective'. Het betreft een unieke samenwerking met de faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit Utrecht. Internationaal subsidies werven is soms onverwacht veel makkelijker. Zo zal het door de Amerikaanse 'National Science Foundation' betaalde 'European Health Project' in samenwerking met vele Europese fysisch antropologische centra nog jaren voortgaan. Het project stelt zich tot doel om de gezondheidstoestand van de Europeanen vanaf het paleolithicum tot het heden tegen het licht te houden. Op die manier kunnen voor het eerst niet aan landsgrenzen gebonden evolutionaire processen worden opgespoord.

Paleopathologie

Vele onderzoekers vergeten dat paleopathologisch onderzoek niet kan plaatsvinden zonder archeologisch onderzoek. De archeologie levert immers het voorwerp, het menselijke overblijfsel, waaraan ziekten in hun natuurlijke beloop kunnen worden bestudeerd. Dat zijn veel meer ziekteprocessen dan men in eerste instantie zou denken. In vroeger tijden raakte het skelet frequent betrokken bij de vele nog niet te behandelen en dus chronisch verlopende 'weke delen ziekten'. In het tegenwoordige Westen is ten gevolge van het veelvuldig medisch ingrijpen, de bestudering van het natuurlijke verloop van deze ziekten zelfs in het geheel niet meer mogelijk. Ter verduidelijking enkele onderwerpen die het onderzoeken waard zijn in archeologische skeletcollecties: de samenhang tussen slijtage van het gebit (dieet) en cariës (tandrot), het ontstaan van botweefselverdichtingen in pijpbeenderen ten gevolge van gezondheidsinsulten tijdens de groei, de oorzaak van de klachten en klinische verschijnselen ten gevolge van de ziekte scheurbuik, het verschil in tijdstip tussen het zichtbaar worden van de eerste gewrichtsafwijkingen en het moment van het zich uiten van de eerste gewrichtsklachten ten gevolge van gewrichtslijtage, enz. Gewrichtslijtage is overigens een probleem dat door de aanhoudende vergrijzing in het Westen tot almaar grotere particuliere en rijksuitgaven leidt.

Forensische Antropologie

Bij het hierboven genoemde brede publiek is de belangstelling voor de forensische antropologie misschien wel nóg groter dan voor het hierboven besproken archeologisch-antropologische en paleopathologische werk. Geneeskunde en misdaad, elk op zich al de moeite waard, blijken de perfecte ingrediënten te zijn voor een prima cocktail. De door dit drankje ontketende cerebrale prikkels willen maar niet doven. Dus ook is er in de media geen dag zonder forensische antropologie. Doch de populariteit dreigt hier de ernst van het werk te maskeren. Inderdaad, het is interessant, maar het betreft meestal de schaduwzijde van het maatschappelijk leven. Misdaad leidt nogal eens tot geweld met dodelijke afloop. Regelmatig blijken teruggevonden slachtoffers niet meer identificeerbaar te zijn door het verstrijken van de tijd of door opzettelijk toegebrachte mutilaties. Identificatie van de overledene is echter noodzakelijk om de dader op te sporen. Het door onderzoek vaststellen van het geslacht, leeftijd bij overlijden, lichaamslengte, ziektekundige afwijkingen, persoonlijke lichaamskenmerken en regio van vroeger en huidig verblijf is een eerste stap in het identificatieproces. Met behulp van de resultaten van dit onderzoek kunnen passende  slachtoffers geselecteerd worden uit de lange rij van vermisten. Forensisch DNA-onderzoek van verwanten van de geselecteerden geeft dan hopelijk uitsluitsel omtrent de definitieve identiteit van het slachtoffer. Nauwe samenwerking tussen de forensisch patholoog, die de doodsoorzaak vaststelt, en de forensisch antropoloog, de forensisch odontoloog, en de forensisch geneticus, die de identiteit trachten te achterhalen, en vooral niet te vergeten de technische rechercheurs is keer op keer zeer vruchtbaar gebleken. Dit geldt niet alleen voor de vele eenpersoons casussen die zich wekelijks voordoen, maar ook in het groot voor de gelukkig veel zeldzamere rampen en strijdtonelen waarbij massaal mensen omkomen en ontleed raken. Overigens, identificatieonderzoek beperkt zich zeker niet alleen tot overledenen, maar ook tot levenden. Denk bijvoorbeeld aan het leeftijdsonderzoek bij minderjarigen zonder identiteitsdocumenten, of aan identificatie onderzoek aan levenden die hun identiteit niet willen prijsgeven, maar van wie wel op basis van documenten de identiteit wordt vermoed. Vanzelfsprekend is wetenschappelijk onderzoek op al deze terreinen dringend noodzakelijk. Afgezien van het onderzoek in ons eigen laboratorium, wordt er onderzoek verricht in samenwerking met andere instituten. In nationaal verband gebeurt dit bijvoorbeeld met het Nederlands Forensisch Instituut (NFI)(microscopische en macroscopische methoden voor sterfteleeftijdsbepaling aan skeletweefsel; het steeksporenonderzoek) en met het Instituut voor Criminaliteitsbeheersing en Recherchekunde (ICR)(oorafdrukkenonderzoek). Internationaal is er het door de Europese Commissie gefinancierde onderzoeksproject FEARID (Forensic Ear Identification) in samenwerking met een reeks universiteiten en instituten in Engeland, Italië en Nederland. Dit project stelt zich ten doel om de bruikbaarheid voor recherche doeleinden te evalueren van oorafdrukken die door inbrekers op ramen en deuren zijn achtergelaten.

Samenwerking

De in de praktijk reeds jaren bestaande samenwerking tussen Barge's Anthropologica van het Anatomisch Laboratorium van het Leids Universitair Medisch Centrum en het Nederlands Forensisch Instituut, die al dateert uit de tijd van de patholoog J. Zeldenrust en zijn Laboratorium voor Gerechtelijke Pathologie, wordt nu in een convenant vastgelegd. Deze meerjaren overeenkomst is een tweesnijdend mes: opleiding en onderzoek voor beide instellingen. Het is zeer verheugend en nodig dat dit tot stand is gekomen. Het is nodig om aan de groeiende vraag te voldoen, nodig om technologisch bij te blijven, maar ook om nu en in de toekomst nationaal en internationaal op afroep te kunnen beschikken over de bestaande kennis en ervaring. Activiteiten die in dat kader de laatste jaren op de voorgrond hebben gestaan zijn bijvoorbeeld: de ondersteuning te velde en in het laboratorium van het Rampen Identificatie Team (RIT) en de internationale gerechtshoven (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia). In verband met dit laatste is de ligging van Leiden nabij de stad Den Haag met zijn internationale juridische centrumfunctie uitermate gunstig gebleken.

Afronding

Ten aanzien van alle hierboven uitgesproken gedachten zal een ieder zich natuurlijk afvragen: zijn al deze ontwikkelingen toeval of zijn zij slechts de reactie op een alsmaar veranderende wereld of is dit alles een opzet van enkele monomane geïnteresseerden in de 'natuurlijke geschiedenis  van den mensch'?

Zoals meestal houdt het antwoord het midden. Zeker is dat sedert de oprichting van de Stichting ter Financiering van Barge's Anthropologica in 1996, haar bestuur er alles aan heeft gedaan om de nu bestaande tripartiete samenwerking in Barge’s Anthropologica van het Leids Universitair Medisch Centrum, het Nederlands Forensisch Instituut en de Stichting zo goed mogelijk te grondvesten. Voor allen biedt dit samenwerkingsverband, dat er naar streeft de in Leiden al meer dan 400 jaar bestaande evolutie anatomie-antropologie voort te zetten, de beste perspectieven. Het zal vooral ook de studenten ten goede komen. Voor wie ánders is deze universiteit in de eerste plaats opgericht.

Dankwoord

Mijn dank gaat uit naar allen die aan de totstandkoming van deze benoeming hebben bijgedragen, het College van Bestuur van de Universiteit, de Raad van Bestuur van het Leids Universitair Medisch Centrum, Adriana C. Gittenberger - de Groot en de afdeling Anatomie en Embryologie, de Oprichters en Bestuursleden van de Stichting ter Financiering van Barge's Anthropologica en vooral naar mijn naaste medewerkers. In zeer hoge mate dank ik Wim Mulder, Rob Mastwijk en Job Aarents die door dik en dun, jaar na jaar, pal stonden voor dit vak.

Voorts gaat mijn bijzondere dank uit naar allen die mij hebben gevormd, in het bijzonder:

naar Piet Brouwer, Johan Dankmeijer en Johan Landsmeer,

die mij wezen op de duurzaamheid van in vrijheid ontstaan gedachtengoed

en op het niet bestaan van 'verloren kwartiertjes',

naar Dick Daems,

die mij leerde dat voortgang dynamiek en behoud van impuls vereist,

en dat onduidelijke teksten wijzen op onderliggende gebreken,

naar Jan Voogd,

die mij dagelijks toonde wat hard en geconcentreerd werken is,

naar Berend Hillen en zijn afdeling Functionele Anatomie,

die mij de helpende hand reikten tijdens de Golfoorlog,

naar mijn Ouders,

die drift vervingen door geduld,

naar Marion en de Kinderen,

die in solidariteit vertrouwden.

En tenslotte, hoe kan het ook anders, past bij deze dag een dankdicht:

Vijf december met je spot,

daarop ben ik zo verzot.

Geen Spanjool of Duitser,

tornde ooit aan je luister.

Geen Engelsman of Fransoos,

die zulke scherts verkoos.

Lief klein landje bij de zee,

mag ik met je vaartje mee?

Neerlands oudste achter de duinen,

mag ik struinen in je tuinen?

Koninginnetje in Den Haag,

dank je wel voor vandaag!

en zo,

Conform deze oratie is belegd,

eindigt zij met: 'Ik heb gezegd'.

Noten

1:      Beukers, H. ‘Leidse antropologie. Leidse hoogleraren’.  Niet gepubliceerde lijst van       aantekeningen, pp. 4, Leiden, 2003.

2:      Barge, J.A.J. ‘Het rassenvraagstuk in Europa’. Voordracht, gehouden in de Maatschappij       ‘Diligentia’ te ’s-Gravenhage. ’s-Gravenhage, pp. 9, 1935.