Blog: Gezondheidszorg begint bij jezelf

20 april 2017• BLOG

Ik gaf recent een lezing over het belang van onze leefstijl voor de ontwikkeling en behandeling van chronische ziekten. Het publiek bestond uit artsen. Een van hen vertelde na afloop dat zij terughoudend is met leefstijladvies geven aan patiënten, omdat zij bang is dat het resultaat op de lange termijn tegenvalt. Volgens mij een pessimistische insteek, die de zorg geen goed doet.

Ziekenzorg, geen gezondheidszorg

Die zorg is in Nederland, en vrijwel overal, ziekte-georiënteerd. Dokters proberen zieke mensen beter te maken. We wachten tot mensen ziek worden en ondernemen dan pas actie. Er is geen sprake van gezondheidszorg, maar van ziekenzorg. Pillen en/of operatieve ingrepen vormen veelal de kern van de behandeling. Die benadering heeft ons veel goeds gebracht: we kunnen ziekten steeds beter controleren. Deze week rapporteerde de New England Journal of Medicine dat mensen met diabetes in Zweden nu veel minder hartinfarcten krijgen dan in 1998. Toch is het tijd voor heroriëntatie. 

Gezond ouder worden in ‘blauwe zones’

We weten allemaal dat de zorgkosten de pan uit rijzen. Dat komt voor een (groot) deel omdat we massaal ziek worden. Vooral op hogere leeftijd slaan kanker, hartinfarct, beroerte en diabetes genadeloos toe. Alle ellende die dat met zich meebrengt, maakt dat veel mensen dure behandelingen nodig hebben en niet goed meer voor zichzelf kunnen zorgen. Het is zo gewoon geworden dat veroudering met ziekte gepaard gaat, dat we dat als de norm zijn gaan beschouwen. Maar ‘ouderdom’ en ‘ziekte’ zijn geen synoniemen. De zogenoemde ‘blauwe zones’ bewijzen dat. Blauwe zones zijn gebieden in de wereld waar ongewoon veel 100-plussers leven. Veel interessanter dan de uitzonderlijk hoge leeftijd die mensen in blauwe zones bereiken, is dat er nauwelijks chronische ziekten voorkomen in die verouderingsparadijzen. En wat maakt nu dat mensen daar zo gezond blijven? Hun leefstijl! Die heeft veel gemeenschappelijke karakteristieken, ondanks grote geografische verschillen. In alle blauwe zones vormen plantaardige producten de voedingsbasis, is er een hechte sociale structuur waarin mensen tot op hoge leeftijd functies bekleden, zijn mensen tot op het laatst van hun leven fysiek actief en is er relatief weinig stress.

Leefstijl als fundament van ziekte

De laatste jaren is duidelijk geworden dat onze leefstijl een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van de meeste chronische ziekten; kanker, vaatziekten, diabetes, dementie en mogelijk zelfs auto-immuunziekten zijn het resultaat van de wisselwerking tussen onze genetische architectuur en de manier waarop wij ons leven inrichten. Dat inzicht moet leiden tot verschuivingen in de zorg. Het kan toch niet zo zijn dat wij het dure paard achter de wagen blijven spannen? We kunnen voor een belangrijk deel voorkomen dat we ziek worden door aanpassing van onze leefgewoontes. Ook als we eenmaal ziek zijn, loont het nog steeds om onze leefgewoontes te veranderen. We proberen met pillen en operaties te repareren wat er misgaat, terwijl het ziekteproces onderhouden wordt door verkeerde leefgewoontes. Het is vaak dweilen met de kraan open. Daarmee voorkomen we wellicht dat het water tot het dak stijgt, maar ons huis blijft blank staan. 

Leefstijl als medicijn

Veel chronische, niet-overdraagbare ziekten ontstaan dus door wisselwerking tussen onze leefstijl en genetische architectuur. Onze erfelijke make-up is niet aan te passen, maar onze leefstijl wel. Op die manier zijn ziekten te voorkomen. Leefstijl kan bovendien bijdragen aan de behandeling van verschillende chronische aandoeningen, zoals type 2 diabetes en vaatziekten. Dat vergt verandering van de rolverdeling tussen dokter en patiënt. Wij ontvangen mensen in onze spreekkamer die van ons een oplossing voor hun probleem verwachten. Traditioneel trekt de dokter alle verantwoordelijkheid voor de behandeling naar zich toe. Als aanpassing van leefstijl het fundament van de oplossing vormt, kan de dokter slechts een informerende en adviserende rol spelen. Het zijn de patiënten zelf die dan verantwoordelijkheid dragen voor verbetering van hun gezondheid. Hoe kan dat als je niet wordt geïnformeerd en geadviseerd, omdat de dokter bang is dat het toch niet werkt op de lange termijn?

Omgeving en gedrag

Natuurlijk is het lastig om je leefstijl blijvend te veranderen in een omgeving die is gemaakt om verkeerde impulsen maximaal te bevredigen. Ik ben er daarom van overtuigd dat collectieve maatregelen nodig zijn om de epidemie van chronische ziekten te keren. De ontwikkeling en implementatie van dergelijke maatregelen kost veel tijd. Op korte termijn moeten we alternatieve strategieën bedenken om mensen te motiveren de strijd aan te gaan ter preventie én behandeling van ziekte. Psychologen, sociale hulpverleners en ziektekostenverzekeraars kunnen daar een belangrijke rol in spelen.

Hanno Pijl is internist en hoogleraar in het vakgebied diabetes en overgewicht.

Wilt u op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen bij het LUMC?
Abonneer u dan op onze tweewekelijkse nieuwsbrief of neem een abonnement op het LUMC Magazine.