De twee gezichten van de zon

29 June 2015• ARTICLE LUMC Magazine

Heerlijk, die zon. De zachte warmte op je huid, het uitbundige licht dat de wereld betovert. Maar de zon is tegelijkertijd gevaarlijk voor je huid

Heerlijk, die zon. De zachte warmte op je huid, het uitbundige licht dat de wereld betovert. Gelukzalig tuur je door je zonnebril. Lekker vitamientjes opdoen. Maar de zon is tegelijk gevaarlijk voor je huid. Het LUMC Magazine geeft antwoord op de meest prangende vragen over zonlicht, huidkanker en vitamine D. 


Uitgebreid zonnen is zelfs na insmeren niet verstandig

Waarom verhoogt zonlicht de kans op huidkanker?

Dat heeft te maken met een onzichtbaar deel van zonlicht: UV-straling. Die beschadigt ons erfelijk materiaal, het DNA, in de huid. Wanneer cellen zich gaan delen, kunnen zulke DNA-foutjes uiteindelijk leiden tot kanker. Maar dat gebeurt niet zo vaak. “Eigenlijk is dat een wonder”, vindt dr. Frank de Gruijl, specialist in de effecten van UV-licht. “Onze huid zit barstensvol met DNA-foutjes. Maar ons lichaam weet DNA-foutjes meestal goed te repareren.  Je hebt een soort ‘gouden combinatie’ van foutjes nodig voordat er kanker ontstaat.” 

Naar DNA-herstelmechanismen wordt in het LUMC veel onderzoek gedaan bij de afdeling Humane Genetica, vertelt De Gruijl. “Hoe goed je lichaam in staat is om DNA-schade te herstellen, verschilt van mens tot mens en is afhankelijk van je erfelijke aanleg. In sommige families herstelt DNA-schade niet zo goed, zij hebben een verhoogde gevoeligheid voor kanker – huidkanker of een andere vorm.” 

Niet elke huid is even goed tegen de zon bestand. Een lichtere huid heeft het moeilijker dan een donkere. “Bovendien is een Afrikaanse huid beter in staat om DNA-foutjes te herstellen”, zegt De Gruijl.

Wat is gevaarlijker, altijd bruin zijn of af en toe verbranden?

Zo rood als een kreeft? Liever niet!Komt er UV-licht op je huid, dan kun je een mooi bruin kleurtje krijgen – of verbranden, tot vervellen aan toe. Goed om te weten: een roodverbrande huid door de zon, vooral op jonge leeftijd, geeft later meer kans op melanoom, de gevaarlijkste vorm van huidkanker. Daarentegen ontstaat het onschuldiger plaveiselcelcarcinoom door veel zonuren, dus niet per se verbranding. Plaveiselcelcarcinomen komen daarom vaker voor bij mensen die buiten werken, en melanomen juist meer bij kantoorklanten. Buitenwerkers hebben zelfs mínder kans op melanoom. Hun huid is het hele jaar bruin en gewend aan de zon, en verbrandt daarom minder snel. Voor de meest onschuldige variant van huidkanker, basaalcelcarcinoom, zijn zowel zonuren als verbranding risicofactoren. 

Wij westerlingen zitten doorgaans binnen en in de vakantie gaan we bakken in Turkije of Gran Canaria. Dat heeft gevolgen: er komen steeds meer gevallen van huidkanker.

Hoe smeer je goed?

Dit is NIET voldoende zonnebrandcrème. Een dikke laag is nodigCrèmepje op en dan onbeperkt zonnen? Zo simpel ligt het niet. Geen enkele zonnebrandcrème biedt volledige bescherming. “De beschermingsfactor oftewel SPF op de verpakking geeft aan hoeveel keer langer je in de zon kunt blijven zonder te verbranden”, legt De Gruijl uit. Hoe lang je beschermd blijft, hangt dus af van je eigen huidtype. Verbrand je normaal al na 5 minuten in de volle zon, dan kun je met factor 10 alsnog maar 50 minuten zonnen. Sowieso moet je elke twee uur opnieuw smeren. Een tijdrovende klus dus, zeker als je ook nog kinderen moet insmeren. Voor kinderen is smeren wel extra belangrijk: liefst factor 50.
De beschermingsfactor is een hard getal, door de fabrikant gemeten. Of je een goedkope of dure crème gebruikt, maakt niet uit. Wel hoe dik je smeert. “Die beschermingsfactor gaat uit van een dikke laag. De meeste mensen smeren veel te dun. Als je alleen zwembroek en bikini draagt, moet je flesje van 100 ml na drie keer smeren leeg zijn.” 
En dan bestaat er nog aftersun. Dat kun je opsmeren als je eigenlijk toch te veel zon hebt gevangen. Tegen de verbrandingsreactie helpt dat niet: het gaat alleen het uitdrogen van de hoornlaag tegen.


Is de zon ook nog ergens goed voor?

Jazeker! Bijvoorbeeld voor je humeur. Het onzichtbare UV-licht zorgt ervoor dat je ‘gelukshormonen’ aanmaakt (endorfines). Het zichtbare deel onderdrukt melatonine ten gunste van serotonine. Dat is van belang voor je dag-nachtritme. 

Daarnaast maakt je huid vitamine D aan onder invloed van zonlicht. Best bijzonder, want dit is de enige vitamine die mensen zelf kunnen produceren. Vitamine D is eigenlijk een soort hormoon. Het is erg belangrijk voor je botten en je spieren. Maar er zijn aanwijzingen dat vitamine D ook een rol speelt bij auto-immuunziekten zoals MS en diabetes, en bij sommige vormen van kanker. “Alleen voor darmkanker weten we dat inmiddels eigenlijk wel zeker”, zegt Frank de Gruijl. “Hier in het LUMC hebben we dat ook aangetoond bij muizen: voldoende UV of vitamine D beschermt.” 

En natuurlijk houden we van de zon omdat we er bruin van worden. Een ongevaarlijk alternatief: zelfbruinende crèmes. “Het werkzame stofje zorgt er voor dat de hoornlaag van de huid bruin wordt”, weet De Gruijl. “Ooit smeerden vrouwen zo’n crème op hun benen om te doen alsof ze panty’s droegen. Dat was goedkoper.” Er waren ook op caroteen gebaseerde bruiningspillen op de markt, maar daar werd je eerder oranje dan bruin van.

Hoe lang moet je in de zon zijn voor genoeg vitamine D?

Dat hangt af van je huidskleur. Hoe donkerder je huid, hoe meer zonlicht je nodig hebt. “Met een blanke huid heb je in de zomer genoeg aan een half uurtje buiten zijn midden op de dag”, weet Frank de Gruijl. En buiten de zomer? “In de winter zakken velen van ons onder het gewenste vitamine D-niveau. Er dringt dan in Nederland nauwelijks UV-licht door de atmosfeer.” Hè? Maar hoe moet dat dan? “Tja, je kunt heel veel vette vis eten zoals de eskimo’s doen, maar vitamine-D-pillen zijn handiger. Ze kosten niet veel en het werkt even goed als vitamine D van je huid. Ik slik ze zelf ook in de winter.”

Volgens een internationale norm heeft ongeveer 30 procent van de volwassenen een tekort aan vitamine D. Voor ouderen, jongeren, mensen met een donkere huid en mensen die gezichtsbedekkende kleding dragen, ligt dat percentage nog hoger – hoewel de vitamine-D-huishouding bij mensen met een donkere huid misschien drastisch anders is. Volgens onze Gezondheidsraad zou de norm lager moeten liggen, en hoeft het merendeel van de bevolking zich geen zorgen te maken.

Welke soorten huidkanker zijn er?

Er zijn meer dan twintig varianten, maar in verreweg de meeste gevallen gaat het om:
  1. BasaalcelcarcinoomBasaalcelcarcinoom. Deze onschuldigste variant komt het vaakst voor: meer dan 35.000 per jaar in Nederland. Zaait niet uit en de sterfte is dan ook minimaal. De tumor groeit wel in, maar na adequate verwijdering is de behandeling afgerond. Een basaalcelcarcinoom zit meestal op het gezicht of op een ander lichaamsdeel dat vaak in de zon komt. Het ziet eruit als een glad, glanzend knobbeltje, soms met bloedvaatjes. Er kan een zweertje op ontstaan waarop een korstje komt. 

  2. PlaveiselcelcarcinoomPlaveiselcelcarcinoom. Dit type huidkanker kan wél uitzaaien, maar in Nederland gebeurt dat maar zelden. De tumor wordt namelijk meestal al verwijderd voordat hij daartoe de kans krijgt. Jaarlijks krijgen ongeveer 8000 Nederlanders een plaveiselcelcarcinoom, van wie 1 procent eraan overlijdt.
    Ook het plaveiselcelcarcinoom zit vaak op een plek die veel zonlicht krijgt, zoals het gezicht of de oren. Het ziet eruit als een huidkleurig of lichtrood bultje, vaak wat ruw aanvoelend. Er is geen glans en er zijn geen bloedvaatjes te zien. Het plaveiselcelcarcinoom kan er ook uitzien als een wondje dat niet geneest.

  3. Melanoom. Deze gevaarlijkste vorm van huidkanker treft jaarlijks 5500 Nederlanders. Elk jaar sterven bijna 900 Nederlanders aan melanoom. Dat is veel, maar het overlevingspercentage is in de afgelopen jaren wél enorm gestegen. Dat komt vooral doordat tegenwoordig heel veel melanomen al worden opgemerkt als ze nog dun zijn en niet uitgezaaid. De overlevingskans is dan meer dan 95 procent.
Melanomen ontstaan uit een bestaande of nieuwe moedervlek en kunnen overal op het lichaam voorkomen. Ze zijn voor leken meestal moeilijk van gewone moedervlekken te onderscheiden. Ga in ieder geval naar de dokter als een moedervlek groeit (groter dan 6 millimeter doorsnede), bloedt, jeukt, onregelmatige randen heeft, meer dan één kleur bevat of op latere leeftijd ontstaat.    

In welke soorten huidkanker is het LUMC gespecialiseerd? 

“We zijn een landelijk verwijscentrum voor drie soorten huidkanker”, antwoordt prof. Wilma Bergman (Huidziekten). “Dat zijn huidkanker bij transplantatiepatiënten, erfelijk melanoom, en een zeldzame vorm van huidkanker die niet door de zon veroorzaakt wordt: huidlymfoom. Verder zijn we een van de veertien melanoomcentra in Nederland.” 

Het LUMC is als enige gespecialiseerd in erfelijke aanleg voor melanomen. Dat heeft veel met de regio te maken: zo’n aanleg komt namelijk erg veel voor rond Katwijk en Roelofarendsveen. Het LUMC doet er al jaren onderzoek naar. “Wij hebben destijds ontdekt dat een groot deel van deze groep een mutatie heeft in een gen dat nu p16-Leiden wordt genoemd”, aldus Bergman. “Dragers van die mutatie hebben meer dan 80 procent kans op een melanoom, meestal al voor hun veertigste.” Mensen met familiair melanoom komen hun huid regelmatig laten controleren, waarbij hun hele lichaam wordt gefotografeerd (total body mapping). “Onze afdeling ICT heeft ervoor gezorgd dat we die foto’s vanuit het elektronisch patiëntendossier kunnen openen en zo kunnen volgen of een moedervlek verandert.” Daarnaast krijgen patiënten regelmatig een dermatoscopie, waarbij artsen flink inzoomen op moedervlekken met een verlichte loep.

Huidkanker bij transplantatiepatiënten komt vaak voor. “Dat komt door de afweeronderdrukkende medicijnen die ze levenslang slikken om afstoting te voorkomen”, legt Bergman uit. Het gaat meestal om goed te behandelen vormen van huidkanker, maar patiënten kunnen wel véél van zulke tumoren krijgen: tientallen of zelfs honderden. “Het LUMC heeft een speciale poli voor huidkanker bij transplantatiepatiënten. Hier kunnen zij snel terecht.” Naast het UMC Groningen is het LUMC als enige gespecialiseerd in deze patiëntengroep. 

Moeten we de zonnebank verbieden?

ZonnebankIn onder andere Brazilië en Australië werd al een verbod op zonnebanken ingevoerd. Zinnig? “Symboolpolitiek”, vindt dr. Frank de Gruijl. “Het licht dat uit een zonnebank komt heeft dezelfde golflengte als zonlicht. Een zonnebank is dus niet schadelijker dan de zon – en je verbiedt mensen toch ook niet om op het strand te gaan liggen? Het gaat erom om de gehele blootstelling te matigen en dan vooral die van de zon, omdat die overheerst.” Huidarts prof. Wilma Bergman: “Inderdaad is de zonnebank niet schadelijker dan ‘gewoon’ zonnebaden, maar wij zien vooral mensen die én veel in de zon bakken én onder de hoogtezon gaan liggen. Het gaat om gedrag, en daarbij speelt de zonnebank wel degelijk een rol. Vooral bij zonnebanken thuis, want dan is er totaal geen controle mogelijk op leeftijd en het aantal belichtingen.” De afdeling Huidziekten adviseert patiënten die al eerder huidkanker kregen in ieder geval om niet meer onder de zonnebank te gaan liggen, en om niet te bakken in de zon. “Maar afgezien daarvan hoeven ze niet extreem voorzichtig te zijn met zonlicht.”

Immuuntherapie voor melanoom

Als een melanoom eenmaal is uitgezaaid, dalen de overlevingskansen sterk. Chemotherapie en andere behandelingen zoals Braf-remmers hebben maar weinig effect, of werken maar een paar maanden. De laatste jaren is daarom hard gewerkt aan een nieuwe behandeling: immuuntherapie. Daarbij krijgen patiënten eiwitten toegediend die ervoor zorgen dat het eigen afweersysteem de tumorcellen aanvalt en opruimt. Een internationaal onderzoek naar de combinatie van de medicijnen ipilimumab en nivolumab bij 945 melanoompatiënten, waaraan ook dr. Ellen Kapiteijn van het LUMC meewerkte, liet zeer hoopvolle resultaten zien. Naar verwachting komt deze combinatietherapie dit of volgend jaar ook in Europa beschikbaar.

Dit artikel van Diana de Veld verscheen eerder in het LUMC Magazine van 16 juni 2015.

Stay informed on the latest news of the Leiden University Medical Center, and sign up for our biweekly newsletter or subscribe to our LUMC Magazine.