'We willen vooruitlopen op nieuwe infecties die een bedreiging vormen voor veilige transfusie en transplantatie’

Wat houdt jouw leerstoel in?

“Ik ben bijzonder hoogleraar Medische Microbiologie en werk aan het voorkómen van het overdragen van virusinfecties via bloedtransfusie en orgaantransplantatie. Mijn leerstoel strekt zich uit over twee terreinen en twee verschillende instituten: het LUMC en Sanquin Bloedvoorziening. Dat gaat in de praktijk vaak over het selecteren en testen van donoren op de aanwezigheid van bepaalde virussen. Ook gaat dit over, naar wat ik maar even noem, het verhogen de weerbaarheid van de ontvanger.”

Wat is de belangrijkste boodschap in jouw oratie?  

“Dat zijn er meerdere. Bij donorscreening is het belangrijk dat deze aansluit bij het ‘infectielandschap’. Dit zijn de infecties die aanwezig kunnen zijn in een bepaald gebied. Dat is continu in beweging. Sommige infecties rukken bijvoorbeeld op door klimaatverandering, zoals muggen-overdraagbare dengue en westnijlkoorts. Terwijl andere geleidelijk aan minder relevant lijken te worden. Bijvoorbeeld door succesvolle behandeling en dalende aantallen, zoals hepatitis C. Op deze trends moeten we anticiperen, om bloed- en orgaanveiligheid niet in gevaar te brengen en de screeningsprogramma’s efficiënt te houden.”

“Waar we ook aan werken, is het verbreden van kennis die op sommige gebieden nog mist. Deze zogenoemde ‘kennishiaten’ kunnen passende donorscreening in de weg zitten. Om deze kennis te verbreden, dragen we onder andere bij aan onderzoek naar het vóórkomen van bepaalde nieuwe infecties in Nederland. Daarnaast willen we beter snappen waarom sommige orgaandonoren een groter risico op virusoverdracht vormen dan anderen, terwijl ze allemaal met hetzelfde virus geïnfecteerd zijn. Denk aan het BK-virus dat een ontsteking veroorzaakt in getransplanteerde nieren.”

“Ook verdient de nieuwe, veelbelovende, bloedwaarde TTV (wat een virus is) een plek in de transplantatiezorg. TTV veroorzaakt zelf geen symptomen, maar surft als het ware op de immuniteit van zijn gastheer mee. Dit virus kun je met een simpele PCR-test meten. TTV-meting zou kunnen helpen om transplantatiepatiënten in te stellen op hun afweerremmende middelen. Daarmee verminder je hun kans op complicaties, zoals afstoting en infecties.”

Wat zijn enkele belangrijke onderzoekslijnen waar jij en je team je mee bezighouden?

“In het LUMC doe ik vooral onderzoek naar het BK-virus en TTV. Bij Sanquin gaat het vooral over de oprukkende muggen-overdraagbare infecties en hoe we daarop moeten vooruitlopen. Daarnaast onderzoek ik het parvovirus. Dit kan een heftige bloedarmoede veroorzaken, vooral bij ongeboren baby’s. Die baby’s moeten nog in de baarmoeder een transfusie krijgen. Dit gebeurt in Nederland in het LUMC, wat hiervoor expertisecentrum is. In 2024 is er een grote parvovirusepidemie geweest, waarvan we nu de oorzaak proberen te achterhalen.”

Wat is iets in de afgelopen jaren dat je écht is bijgebleven?

“Zonder twijfel de covid-19-pandemie. Dat was een bijzondere tijd voor ons als virologen. Ondanks dat de werkdruk gigantisch was, gaf dit tegelijkertijd veel energie. Daarnaast blijft de ontdekking van een virus, het TS-polyomavirus, mij bij. Hierbij waren de haren in het gezicht van een patiënt die een harttransplantatie had ondergaan, harde stekels geworden. Het lukte ons om te achterhalen waar dit door kwam. Hierna konden we de juiste behandeling starten waarna de stekels helemaal verdwenen.”

“Dat we daarmee een Nobelprijswinnaar scoopte, die dit raadselachtige ziektebeeld het jaar ervoor  nog in zijn Nobelprijslezing had genoemd, maakte het extra bijzonder. Wat het ook bijzonder maakte, was dat we met dit onderzoek het van ‘bed side to bench, and back again’ traject succesvol doorliepen(van klinisch beeld, via diagnose, naar diagnostische test en succesvolle behandeling); een onderzoeksconcept waar menig projectvoorstel bol van staat, maar dat in de praktijk maar zelden lukt.”

Wat kunnen patiënten en de maatschappij merken van jouw werk?

“Lastige vraag. Ten eerste streef ik ernaar dat transfusies veilig blijven, ondanks de komst van nieuwe via bloed overdraagbare infecties. En verder dat orgaantransplantatie-patiënten minder complicaties krijgen van de afweerremmende middelen die ze moeten slikken door de invoering van TTV-metingen. Als de transplantatiezorg daarmee ook (een beetje) goedkoper kan worden is dat mooi meegenomen.”

Als we mogen dromen, waar hoop je dat het vakgebied over 10 à 15 jaar staat?

“Ik verwacht dat we met gebruik van zowel kunstmatige intelligentie (AI) als ‘good old’ gezond verstand beter in staat zullen zijn om nieuwe infecties die een bedreiging vormen voor veilige transfusie en transplantatie te lokaliseren. Ik denk dan vooral aan de muggen-overdraagbare infecties, zoals dengue en westnijlkoorts, die zich door de klimaatverandering tegen die tijd ook regelmatig in Nederland zullen voordoen. Het voorspellen waar ze opduiken kan veel beter dan we nu doen, zodat we juist daar (aanvullende) donorscreening kunnen inzetten.”

“Ook hoop ik dat we het voorkomen van polyomavirusinfecties, met name BK-virus in niertransplantatiepatiënten, aanzienlijk hebben kunnen verminderen. En dat we in staat zullen zijn om orgaantransplantatiepatiënten beter in te stellen op hun afweerremmende medicijnen, waardoor ze minder last zullen hebben van complicaties, afstoting en langdurige infecties.”

De oratie van Mariet Feltkamp ‘Geven en nemen’ is op maandag 30 maart live te volgen via de livestream op de website van de Universiteit Leiden.