Vroeg behandelen kan soms reuma voorkomen

Reuma begint al voordat je het kan zien

Reumatoïde artritis ontstaat meestal langzaam. Mensen krijgen pijnlijke of stijve gewrichten en komen ’s ochtends moeilijk op gang. Toch zijn er nog geen gezwollen gewrichten te zien en lijkt er bij onderzoek op het eerste gezicht weinig aan de hand. Artsen noemen deze vroege fase ‘clinically suspect arthralgia’, of kortweg CSA. Dat betekent dat er klachten zijn die passen bij beginnende reuma, terwijl de ziekte nog niet zichtbaar is.

Eerder onderzoek liet zien dat reuma steeds sneller kan worden herkend. Mensen die vroeg worden gezien en behandeld, hebben minder kans op blijvende gewrichtsschade en bereiken vaker remissie.

Juist deze vroege fase vormde het vertrekpunt van het TREAT EARLIER-onderzoek van het LUMC en ErasmusMC, waaraan alle ziekenhuizen in Zuidwest-Nederland meededen. “We weten dat het ziekteproces bij ontstekingsreuma al een tijd bezig kan zijn voordat we het aan de buitenkant kunnen vaststellen,” zegt reumatoloog en hoofdonderzoeker Annette van der Helm-van Mil. “Maar tijdens de vroege fase zien we wel al veranderingen in het bloed en in de gewrichten. Eigenlijk wil je mensen juist dán al helpen.”

Van afwachten naar vroeg behandelen

Mensen met vroege klachten gaan meestal eerst naar de huisarts. Slechts een deel wordt doorverwezen naar een reumatoloog. En binnen die groep herkent de specialist maar bij een klein aantal mensen de klachten die passen bij een heel vroeg stadium van reumatoïde artritis.

Tot voor kort was het beleid meestal: afwachten. Pas als de ziekte zichtbaar werd met gezwollen en ontstoken gewrichten, stelden artsen de diagnose en startte de behandeling, vaak met methotrexaat. “Je zou kunnen zeggen dat we de behandeling vaak pas starten wanneer de ziekte zich al een tijdje heeft ontwikkeld,” zegt van der Helm-van Mil.

In het TREAT EARLIER-onderzoek is daarom gekeken naar wat er gebeurt als je mensen met vroege klachten meteen behandelt. Met MRI-scans spoorden de onderzoekers ontstekingen op die nog niet te zien of te voelen zijn. De deelnemers aan het onderzoek kregen een eenmalige ontstekingsremmende injectie, gevolgd door een jaar methotrexaat of een placebo. Daarna stopte de behandeling en werden zij nog vijf jaar gevolgd. Van der Helm-van Mil: “Het doel was niet om mensen langdurig medicijnen te geven, maar om te zien of een korte behandeling op het juiste moment een langdurig effect kan hebben.”

Reuma ontstaat niet bij iedereen op dezelfde manier

Er zijn mensen mét en zonder ACPA-antistoffen in het bloed. ACPA is een autoantistof tegen een lichaamseigen eiwit CCP dat aangepast is door een chemische reactie.  

De groep zonder deze antistoffen krijgt internationaal minder aandacht, omdat de diagnose lastiger te stellen is. Want hoe weet je zeker dat het reuma is als er geen autoantistoffen zijn? Tegelijk heeft bijna de helft van de mensen met vroege reuma geen ACPA-antistoffen maar hebben ze wel last van chronische gewrichtsontstekingen.

Juist bij deze groep laat het onderzoek zien dat vroege behandeling verschil kan maken. Slechts 9 procent kreeg uiteindelijk reuma, tegenover 32 procent in de placebogroep. Dat betekent dat je door vier mensen vroeg te behandelen gemiddeld één geval van reuma kunt voorkomen.

Deze mensen hadden ook minder klachten, zoals pijn en ochtendstijfheid. “We zien niet alleen minder ziekte, maar vooral dat mensen zich langdurig beter voelen. Sommigen worden zelfs helemaal klachtenvrij,” zegt van der Helm-van Mil.

Bij mensen mét ACPA-antistoffen werkt de vroege behandeling minder goed. Zij hadden soms tijdelijk minder klachten, maar op de lange termijn werd reuma niet voorkomen.

“Toch is dit voor mij een hoopvolle en waardevolle bevinding,” gaat van der Helm-van Mil verder. “Als de ziekte op verschillende manieren ontstaat, is het logisch dat je ook verschillende manieren nodig hebt om die te behandelen.”

TREAT EARLIER onderzoek biedt nieuw perspectief

Dit onderzoek laat vooral zien dat vroeg behandelen écht verschil kan maken, mits het bij de juiste groep gebeurt. Voor mensen zonder autoantistoffen maar bij wie wel ontstekingen op een MRI te zien zijn, opent dit perspectief op iets wat tot voor kort nauwelijks denkbaar was: niet alleen minder klachten, maar mogelijk zelfs het voorkómen van reuma. Voor mensen met autoantistoffen is vervolgonderzoek nodig, met andere vormen van vroege behandeling.

De onderzoekers werken ondertussen verder aan de vroege diagnose, op een zo praktisch mogelijke manier.  Het doel blijft helder: de ziekte eerder herkennen, gerichter behandelen en voorkomen dat klachten uitgroeien tot blijvende ziekte. Het TREAT EARLIER-onderzoek biedt hoop en perspectief dat dit kan.

Meer informatie

Dit onderzoek werd financieel mogelijk gemaakt door NWO en ReumaNederland en is recent gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Lancet Rheumatology.