Oratie Alexander Vahrmeijer | ‘De chirurg van morgen opereert met licht als extra zintuig’

Wat is de kernboodschap van jouw oratie en waarom heb je hiervoor gekozen?

“De chirurgie ontwikkelt zich van een vak dat vooral vertrouwt op ervaring en zichtbare anatomie, naar een vak waarin technologie ons helpt om méér te zien, beter te begrijpen en preciezer te (be-)handelen. Fluorescentiegeleide chirurgie laat zien dat we tumoren, zenuwen en kwetsbare structuren letterlijk in een ander licht kunnen plaatsen. Daarmee verbeteren we de radicaliteit van operaties en de kwaliteit van leven van onze patiënten.”

“Bij deze techniek krijgen patiënten vooraf een fluorescerende stof toegediend die zich ophoopt in specifiek weefsel, zoals tumoren of kritische structuren zoals zenuwen of urineleiders die gespaard moeten worden. Tijdens de operatie wordt dit zichtbaar gemaakt met speciale camera’s en infrarood licht. Het operatiegebied wordt als het ware verlicht van binnenuit.”

“Chirurgie in een ander licht” gaat niet alleen over beter zien tijdens een operatie, maar vooral over anders leren kijken naar de zorg, samenwerking en innovatie. Want pas als we echt begrijpen wat we zien, kunnen we de zorg van morgen echt verbeteren.”

Wat zijn enkele belangrijke onderzoekslijnen waar jij en je team je mee bezighouden?

“Een belangrijk deel van ons onderzoek richt zich op operaties waarbij we met fluorescentie geleide chirurgie tumoren en urineleiders beter zichtbaar maken. Dat gebeurt in klinische studies die worden gecontroleerd door de Amerikaanse FDA en Europese EMA.”

“Daarnaast werken we aan het ontwikkelen en verbeteren van fluorescerende tracers: kleurstoffen die via de bloedbaan naar een tumor gaan en deze laten oplichten. Het LUMC heeft hiervoor een unieke infrastructuur. Daardoor kunnen we deze tracers niet alleen in het laboratorium ontwerpen, maar ook stap voor stap geschikt maken voor gebruik bij patiënten. De afgelopen jaren hebben we dit proces sterk verbeterd.”

“Nieuwe tracers worden ontwikkeld door een team onder leiding van Stefan Harmsen en Lizzie de Muynck (Heelkunde), in nauwe samenwerking met Paul Geurink, Jelle de Vries en Gerbrand van der Heden van Noort van de afdeling Cell and Chemical Biology (CCB).”

“Het vinden van de beste tracer is nu nog een tijdrovend proces. De komende jaren willen we dat veel sneller maken. Dat kan dankzij een onderzoeksbeurs van het door ASML opgerichte Hanarth Fonds. Samen met professor Gerard van Westen (LACDR) en Nada Badr (Heelkunde) gebruiken we hiervoor geavanceerde AI‑technieken, ook wel computational chemistry genoemd. Een bekende doorbraak op dit gebied is AlphaFold AI, waarvoor de ontwikkelaars onlangs de Nobelprijs voor de Chemie kregen.”

“Voor de stap van laboratorium naar patiënt is de samenwerking met de Ziekenhuisapotheek cruciaal. In het LUMC kunnen we de ontwikkelde tracers namelijk ook GMP‑gecertificeerd produceren, zodat ze veilig aan mensen kunnen worden toegediend. In een indrukwekkende faciliteit zorgen Rob Valentijn, Taryn March en Martin Pool ervoor dat deze innovatieve tracers daadwerkelijk beschikbaar komen voor patiënten.”

“Steeds als de veiligheidstesten zijn afgerond en de ethische commissie groen licht geeft verhuist het onderzoek naar het Centre For Human Drug Research op het Leiden Bio Science Park. Hier vindt de eerste toediening van de nieuw ontwikkelde tracers plaats aan gezonde vrijwilligers. Na afronding van deze studies start de klinische studie in het LUMC.”

“Al deze activiteiten sluiten nauw aan bij het Academic Pharma‑programma van het LUMC.”

Welke rol spelen onderwijs en zorg in jouw visie op dit vakgebied?

“In de chirurgie is het veranderen van een werkwijze een grote uitdaging. Niet omdat we niet willen innoveren maar omdat nieuwe technieken alleen waarde hebben als we ze goed leren toepassen. Het vraagt om structuur, herhaling en het creëren van een veilige omgeving waarin mensen nieuwe technieken kunnen leren en fouten mogen maken.”

“Daarom moeten we mensen anders gaan opleiden. Niet alleen de chirurg, maar het hele operatieteam. En niet alleen met theorie, maar vooral in de praktijk, met simulaties en directe feedback. Het gaat erom dat het hele team samen leert en traint. Deze trainingen ontwikkelen we met John van Wezel van Mobula B.V. op het Leiden Bio Science Park. Daarnaast organiseren we hands‑on-cursussen, zoals deze week de internationale ESSO‑ISFGS‑cursus Beeldgeleide Chirurgie.”

“Maar daarmee zijn we er nog niet. De komende jaren ligt de uitdaging in het verder professionaliseren van onderwijs en trainingen, zodat nieuwe chirurgische technieken niet alleen worden ontwikkeld, maar ook echt hun weg vinden naar de patiënt. Onderwijs is geen bijzaak; het is de sleutel tot implementatie. En implementatie bepaalt uiteindelijk het verschil voor de patiënt. Zonder implementatie is er geen impact.”

“Ook op de verpleegafdeling speelt licht een belangrijke rol. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat slim toegepast LED‑licht, dat het natuurlijke dag‑nachtritme nabootst, de slaapkwaliteit, stress en zelfs pijnbeleving van patiënten kan verbeteren. Vooral groen licht lijkt een mogelijk pijnstillend effect te hebben.”

“Door dit te combineren met slimme sensoren die continu slaap, hartslag en stress meten, kunnen we de ziekenhuisomgeving real‑time afstemmen op de patiënt en complicaties misschien al signaleren voordat klachten ontstaan. Hier gaan we samen met Bert Bonsing stevig op in zetten om de veiligheid voor de patiënt op de afdeling te vergroten en tegelijkertijd de werklast voor de verpleegkundige te verlagen.”

Wat is iets in de afgelopen jaren dat je écht is bijgebleven?

“We zien dat fluorescentiegeleide chirurgie bij een aanzienlijk deel van de patiënten het operatieve plan verandert. Met andere woorden: de techniek werkt.”

“Daarnaast weten we dat we complicaties bij darmoperaties kunnen voorkomen door het zichtbaar maken van de doorbloeding met ICG. Een naadlekkage is een van de meest gevreesde complicaties voor zowel patiënt als chirurg. In twee publicaties in The Lancet Gastroenterology & Hepatology hebben we laten zien dat het gebruik van ICG leidt tot 6% minder naadlekkages. De kosten van zo’n lekkage kunnen oplopen tot meer dan €80.000 euro, terwijl ICG slechts €100 kost. Het gebruik ervan verlaagt de zorgkosten dus aanzienlijk.”

Wat kunnen patiënten en de maatschappij merken van jouw werk?

“Fluorescentiegeleide chirurgie verbetert de vooruitzichten voor patiënten. De techniek kan helpen om heroperaties te voorkomen, omdat de kans op terugkeer van ziekte mogelijk kleiner wordt. Door tijdens de operatie belangrijke structuren zoals zenuwen en urineleiders zichtbaar te maken, hopen we bovendien complicaties te voorkomen.”

“Een betere chirurgische behandeling heeft ook effect op de zorg als geheel. Minder heroperaties en minder aanvullende behandelingen betekenen lagere zorgkosten. En doordat we complicaties hopelijk kunnen verminderen, verbeteren we zowel de veiligheid als de kwaliteit van de zorg.”

Als we mogen dromen, waar hoop je dat het vakgebied over 10 à 15 jaar staat?

“De komende jaren bouwen we samen met Joost van de Vorst, Sven Mieog en ons team van postdocs gezamenlijk verder aan ons Greenlight Team. Als we vooruitkijken, dan wordt de operatiekamer van de toekomst niet alleen geavanceerder, maar ook veel kleurrijker. De chirurg van morgen werkt niet meer alleen met kennis en ervaring, maar gebruikt licht als een extra zintuig. We verwachten dat fluorescentiegeleide chirurgie, robotica en de inzet van AI samen zorgen voor een nog betere en veiligere chirurgische behandeling.”

De oratie ‘Chirurgie in een ander licht’ van Alexander Vahrmeijer vindt plaats op 12 juni (16.00 – 17.00 uur) en is rechtstreeks te volgen via de livestream van de Universiteit Leiden. Via dezelfde link is later ook de oratietekst te lezen.