Op zoek naar hersenmedicijnen met minder bijwerkingen

9 oktober 2014• NIEUWSBERICHT

Misselijkheid, overgewicht, suikerziekte: medicijnen tegen psychiatrische aandoeningen komen vaak met flinke bijwerkingen. Ioannis Zalachoras (Endocrinologie) deed voor zijn promotie fundamenteel onderzoek naar de effecten van receptoren van glucocorticoïde hormonen in het brein, en kon daaruit afleiden dat er in de toekomst mogelijk medicijnen tegen psychiatrische aandoeningen te ontwikkelen zijn die  minder invloed hebben  op processen buiten de hersenen. Met minder bijwerkingen tot gevolg.

Misselijkheid, overgewicht, suikerziekte: medicijnen tegen psychiatrische aandoeningen komen vaak met flinke bijwerkingen. Ioannis Zalachoras (Endocrinologie) deed voor zijn promotie fundamenteel onderzoek naar de effecten van receptoren van glucocorticoïde hormonen in het brein, en kon daaruit afleiden dat er in de toekomst mogelijk medicijnen tegen psychiatrische aandoeningen te ontwikkelen zijn die  minder invloed hebben  op processen buiten de hersenen. Met minder bijwerkingen tot gevolg.

Het hormoon cortisol speelt een cruciale rol bij de reactie op stress in het lichaam: zodoende is het een veelbelovend aanknopingspunt voormedicijnen tegen stressgerelateerde aandoeningen, zoals depressies en post-traumatische stressstoornis (PTSS). Cortisol heeft echter nog veel meer functies en beïnvloedt bijvoorbeeld onze stofwisseling en afweersysteem. Een hoger of lager cortisolgehalte middels deze medicijnen zal daarom leiden tot allerlei bijwerkingen.

De aanmaak van cortisol begint in de hypothalamus. Hormonen in de hypothalamus stimuleren de hypofyse om hormonen aan te maken, die vervolgens de bijnierschors stimuleren cortisol aan te maken wanneer het lichaam erom vraagt. Tegelijkertijd remt cortisol de hypothalamus af: een negatieve terugkoppeling.

Emoties en angst

De zogeheten glucocorticoïd receptoren zijn bij de remming van cortisol van groot belang. Immers, de betrokken hormonen binden via deze receptoren in de cellen die verantwoordelijk zijn voor de verdere afgifte van nieuwe hormonen. Deze receptoren zitten overal in het lichaam, zoals op twee plaatsen in het brein: in de hypothalamus, waar dus de aanmaak van cortisol begint, en in de amygdala, het centrum dat onze emoties en angst aanstuurt.

Promovendus Ioannis Zalachoras onderzocht hoe de aanmaak en regulatie van zogeheten glucocorticoïde hormonen, zoals cortisol, specifiek werkt in het brein en keek of hij de activatie of remming door dergelijke hormonen alleen tot in het brein kon beperken, wat zou kunnen leiden tot de productie van medicijnen zonder bijwerkingen elders in het lichaam. Hij ontdekte twee manieren.

Complex probleem

Ten eerste vond hij twee van cortisol afgeleide steroïden die de receptoren in het brein wel kunnen activeren, maar niet elders in het lichaam, waardoor alleen in het brein effecten optreden. Ook vond hij een coregulator - een eiwit dat helpt in de overdracht van informatie van het gebonden hormoon -  die alleen in de hypothalamus en de amygdala voorkomt.  Zowel de steroïden als de coregulator konden zo worden aangepast dat gewenste effecten van cortisol konden worden verhoogd of verlaagd. “We kunnen hiermee dus de effecten van deze receptoren in een bepaalde richting sturen”, zegt Zalachoras.

“Bovenal is dit resultaat een nuttig gereedschap om beter inzicht te krijgen in hoe stresshormonen de hersenen beïnvloeden”, aldus Zalachoras’ supervisor dr. Onno Meijer (Endocrinologie).  Verder kunnen hieruit wellicht medicijnen ontleend gaan worden, als is dat wel toekomstmuziek. “Dit is immers maar één puzzelstukje in een heel complex probleem.” Een volgende stap is de middelen te testen in  goede modellen voor stressgerelateerde ziektes en vervolgens te kijken wat er gebeurt, denken Zalachoras en Meijer.

Ioannis Zalachoras promoveerde op 17 september bij prof. Ron de Kloet op het  proefschrift Selective Glucocorticoid Receptor Modulation - Targeting the brain under stress.

Wilt u op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen bij het LUMC?
Abonneer u dan op onze tweewekelijkse nieuwsbrief of neem een abonnement op het LUMC Magazine.