Oversterfte tijdens de coronapandemie vooral bij ouderen en mannen

Pieken tijdens coronagolven

Tijdens de coronapandemie in 2020 en 2021 was er 0,34 procent oversterfte onder Nederlanders van 65 jaar en ouder, blijkt uit onderzoek van het LUMC. “Dat lijkt een klein percentage, maar het gaat om duizenden mensen,” zeggen arts-onderzoeker Eva Koster en biostatisticus Liesbeth de Wreede van de afdeling Biomedical Data Sciences van het LUMC.

Die oversterfte hing duidelijk samen met coronabesmettingen. “We zagen pieken in sterfte op de momenten dat het aantal besmettingen hoog was,” zegt Koster. Tussen de golven door was de sterfte soms juist lager dan verwacht. Het risico om te overlijden was vooral hoog in de eerste maand na een besmetting en bleef ook daarna verhoogd ten opzichte van normale sterfte.

Vaccinatie verlaagt het risico

Na de start van de vaccinatiecampagne in 2021 hadden gevaccineerde mensen na besmetting een veel lagere kans op overlijden dan besmette mensen zonder vaccinatie. Dat was het geval zowel kort na de besmetting als in de periode daarna.

Bij gevaccineerde mensen zonder besmetting lag de sterfte zelfs tijdelijk iets lager dan verwacht. Dit komt waarschijnlijk doordat mensen die zich laten vaccineren gemiddeld wat gezonder zijn. Dit wordt ook wel het healthy vaccinee effect genoemd. Daarbij spelen meerdere factoren een rol. Koster legt uit: “Mensen die koorts hadden, konden zich bijvoorbeeld tijdelijk niet laten vaccineren. Daarnaast spelen ook sociaaleconomische verschillen mee.” Een deel van de lagere sterfte in de gevaccineerde groep kan hierdoor worden verklaard.

Tegelijk blijkt uit het onderzoek dat het healthy vaccinee effect maar voor een deel van het verschil in oversterfte na besmetting zorgt. “Het beschermende effect van vaccinatie is duidelijk aanwezig,” benadrukt Koster. De onderzoekers concluderen daarom dat vaccinatie een grote rol heeft gespeeld in het verminderen van oversterfte tijdens de pandemie.

Hoe hebben de onderzoekers dit berekend?

Om mogelijke oversterfte te onderzoeken gebruikten de onderzoekers een speciaal door hen ontwikkeld rekenmodel. Dat model gebruikt data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en volgt mensen stap voor stap in de tijd: van gezond naar besmet, eventueel naar vaccinatie en uiteindelijk naar wel of niet overlijden. Zo’n model heet een multi‑state model.

“Het voordeel is dat je niet alleen kijkt naar of iemand overlijdt, maar ook naar wanneer dat precies gebeurt en wat eraan voorafgaat,” zegt De Wreede. “Zo krijg je beter inzicht in hoe besmetting en vaccinatie samenhangen met meer of minder sterfte.”

Binnen dit model vergeleken de onderzoekers de sterfte tijdens de pandemie met die van de jaren daarvoor, van 2015 tot en met 2019. “We konden voor elke dag de normale verwachte sterfte berekenen voor elke leeftijd bij zowel mannen en vrouwen. Door de sterftecijfers tijdens de coronapandemie te vergelijken met de verwachte sterfte konden we berekenen hoeveel mensen méér overleden dan normaal. Dat noemen we oversterfte,” aldus De Wreede.

Oversterfterisico stijgt met leeftijd, vooral bij mannen

Hoe ouder mensen waren, hoe groter de oversterfte. Vooral bij de oudste groepen liep het risico sterk op. Ook waren er duidelijke verschillen tussen mannen en vrouwen. Mannen hadden in bijna alle leeftijdsgroepen een hoger risico op oversterfte dan vrouwen. Alleen bij de jongste groep was dat verschil er niet. Het hoogste risico op oversterfte werd gezien bij mannen van 90 jaar en ouder.

“De risico’s lopen flink op bij hogere leeftijden,” zegt Koster. “De resultaten laten zien dat leeftijd en geslacht een belangrijke rol speelden in het risico op oversterfte tijdens de coronapandemie en dat het zinvol was om ouderen prioriteit te geven bij vaccinatie.”

Wat betekent dit voor de toekomst?

De studie laat zien dat het risico op oversterfte tijdens de coronapandemie niet alleen afhing van besmetting, maar ook van leeftijd en geslacht. Ook laat het model zien dat vaccinaties veel oversterfte hebben voorkomen. Tegelijk zijn niet alle besmettingen en vaccinaties meegenomen in de analyse, bijvoorbeeld doordat niet iedereen zich liet testen of toestemming gaf om vaccinatiegegevens te delen.

Volgens Koster en De Wreede zijn deze inzichten ook belangrijk voor toekomstige pandemieën. “Met dit soort modellen kunnen we sneller zien wie risico loopt en wat het effect is van vaccinaties,” zeggen ze. “Dat helpt om betere keuzes te maken, bijvoorbeeld over wie je als eerste vaccineert. Juist door bij een nieuwe pandemie kwetsbare groepen, zoals ouderen, voorrang te geven bij vaccinatie, kan veel oversterfte worden voorkomen.”

Meer informatie

Het onderzoek naar oversterfte is recent gepubliceerd in European Journal of Epidemiology en kwam tot stand door een samenwerking tussen de afdelingen Biomedical Data Sciences, Klinische Epidemiologie en Leiden University Center for Infectious Diseases (LUCID) van het LUMC. Het onderzoek was onderdeel van het deelprogramma ‘Oversterfte in Nederland 2020-2021’ van het COVID-19 programma van ZonMw, waarin verschillende onderzoeksgroepen door ZonMw werden gefinancierd en ondersteund om onafhankelijk onderzoek te doen naar de redenen en oorzaken van oversterfte in Nederland (https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-naar-redenen-en-oorzaken-van-oversterfte-de-coronacrisis).