ERC Advanced Grant voor onderzoek naar vertragen veroudering eierstokken

Door: Lennart 't Hart

Onderzoeker Susana Chuva de Sousa Lopes, hoogleraar ontwikkelingsbiologie aan het LUMC, onderzoekt of dit proces kan worden vertraagd. Voor dat onderzoek ontvangt zij een ERC Advanced Grant, een van de meest prestigieuze Europese onderzoekssubsidies. Met de beurs van €2,5 miljoen wil zij achterhalen hoe eierstokken langer gezond en functioneel kunnen blijven.

De motivatie voor dit onderzoek is voor Lopes zowel wetenschappelijk als persoonlijk. “Ik zit zelf in de leeftijd waarop de menopauze dichterbij komt. Dan zie je ineens wat er allemaal op je af kan komen: slaapproblemen, lichamelijke klachten en mentale schommelingen. Dat vooruitzicht is voor veel vrouwen simpelweg niet prettig.”

Eierstok veroudert als eerste

De eierstok is het eerste orgaan dat onomkeerbaar veroudert. Toch is nog altijd onvoldoende bekend waarom dit proces zo vroeg begint. Lopes wil beter begrijpen wat er precies gebeurt wanneer vrouwen ouder worden en welke mechanismen daarbij een rol spelen.

“Het doel is niet om de natuur te veranderen, maar om vrouwen meer gezonde jaren te geven”, zegt ze.

Volgens Lopes komt de menopauze tegenwoordig vaak op een moment dat vrouwen nog volop actief zijn in hun carrière. Tegelijkertijd krijgen mensen steeds later kinderen, terwijl het lichaam daar biologisch niet vanzelf in meegaat. Naarmate de voorraad eicellen afneemt en de productie van het hormoon oestrogeen daalt, neemt ook het risico op aandoeningen zoals botontkalking, dementie, hart- en vaatziekten en botbreuken toe.

“Als we dat proces een paar jaar - of zelfs tien jaar - zouden kunnen rekken, zou dat voor veel vrouwen een groot verschil maken.”

Onderzoek naar bloedvaten, zenuwen en energievoorziening

Samen met haar onderzoeksgroep brengt Lopes in kaart hoe bloedvaten, zenuwen en energievoorziening in de eierstok veranderen tijdens het ouder worden. Met behulp van geavanceerde 3D-beelden en nauwkeurige metingen willen de onderzoekers achterhalen waarom follikels, de met vocht gevulde blaasjes waarin eicellen groeien, op een gegeven moment minder goed functioneren.

Daarnaast onderzoekt het team verschillende strategieën om veroudering mogelijk af te remmen. Zo wordt gekeken naar korteketenvetzuren, natuurlijke stoffen die door darmbacteriën worden geproduceerd. Mogelijk kunnen deze voorkomen dat eicellen te vroeg actief worden.

Ook wordt onderzocht of stamceltherapie de doorbloeding van eierstokken kan verbeteren. Door ondersteunende cellen toe te voegen hopen de onderzoekers de omgeving van eicellen sterker en gezonder te maken. Daarnaast bekijken zij of vaatwandcellen de groei van nieuwe bloedvaten in oudere eierstokken kunnen stimuleren.

Niet alleen vruchtbaarheid

Hoewel een tragere veroudering van de eierstok mogelijk ook gevolgen kan hebben voor vruchtbaarheid op latere leeftijd, ligt daar volgens Lopes niet de belangrijkste focus.

“In theorie zouden vrouwen langer vruchtbaar kunnen blijven, maar de kwaliteit van eicellen gaat al sterk achteruit vóór de menopauze. Zelfs als een vrouw nog een cyclus heeft, is de kwaliteit van haar eicellen vaak al verminderd.”

Mocht het onderzoek uiteindelijk ook bijdragen aan een betere eicelkwaliteit, dan zou dat volgens haar een waardevolle bijkomstigheid zijn. “Maar de focus ligt op gezondheid.”

Ingrijpen in verouderingsproces

De vraag of wetenschappers zich moeten bemoeien met natuurlijke verouderingsprocessen krijgt regelmatig aandacht. Lopes ziet haar onderzoek juist als een logisch verlengstuk van bestaande medische vooruitgang.

“Alles in de geneeskunde is in zekere zin sleutelen. Antibiotica slikken of een bloedtransfusie krijgen zijn ook vormen van ingrijpen.”

Volgens haar hoeft een oplossing bovendien niet per se uit medicijnen of complexe behandelingen te bestaan. Het onderzoek kijkt ook naar leefstijl en voeding. “We weten bijvoorbeeld dat vrouwen die weinig vezels eten gemiddeld eerder in de menopauze komen. Misschien kunnen we via voeding of supplementen invloed uitoefenen op het proces.”

Zorgvuldig omgaan met donorweefsel

Voor het onderzoek maakt het team gebruik van gedoneerd eierstokweefsel. Dat is afkomstig van vrouwen die vóór een kankerbehandeling eierstokweefsel hebben laten invriezen voor hun eigen vruchtbaarheid en daarvoor toestemming hebben gegeven voor wetenschappelijk gebruik na overlijden. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van eierstokweefsel dat door transgenderpersonen tijdens hun transitie is gedoneerd voor onderzoek.

Meer gezonde jaren voor vrouwen

Lopes hoopt uiteindelijk beter te begrijpen welke biologische processen verantwoordelijk zijn voor de veroudering van de eierstok en of die processen beïnvloedbaar zijn.

“Misschien vinden we een bepaald stofje of kunnen we aantonen dat iets eenvoudigs als meer vezels eten invloed heeft op dit proces. Pas als we in het laboratorium zien dat een mechanisme te beïnvloeden is, kunnen we onderzoeken of dat ook bij vrouwen effect heeft.”

Voorlopig blijft het onderzoek fundamenteel van aard. “Dat is nu nog toekomstmuziek. Eerst moeten we weten of de veroudering van de eierstok überhaupt te vertragen is.”

Europa ziet belang in vertragen ovariële veroudering

De ERC Advanced Grant is bedoeld voor ervaren onderzoekers die vernieuwende, risicovolle ideeën willen onderzoeken die grote impact kunnen hebben. Slechts een klein deel van de aanvragen, wordt gehonoreerd. Dat Lopes deze beurs ontvangt, betekent dat Europa belang ziet in het vertragen van ovariële veroudering en de mogelijke gezondheidswinst die dat vrouwen kan opleveren.

Maand van de vrouwengezondheid

In het LUMC zetten we ons in om vrouwengezondheid en -zorg meer op de kaart te zetten. Lange tijd was het mannelijk lichaam de norm in de gezondheidszorg, terwijl er belangrijke verschillen zijn tussen mannen en vrouwen. Daarom brengen we in het LUMC kennis en expertise uit verschillende specialismen samen om de zorg voor vrouwen te verbeteren. In de maand juni laten we zien wat we op dit gebied doen en vertellen we meer over vrouwenzorg in het LUMC. Lees er meer over op onze website.