‘Op zoek naar vroege signalen van psychische klachten’

Giltay richt zich op patronen in de psychiatrie. Waarom raken sommige mensen vast in een depressie, terwijl anderen met vergelijkbare problemen toch overeind blijven? Om die vraag te beantwoorden wil hij verder kijken dan de individuele patiënt.

“Behandelaren kijken begrijpelijk vooral naar de persoon die tegenover hen zit,” zegt hij. “Maar daardoor kunnen belangrijke verbanden buiten beeld blijven.” Door daarnaast gegevens van grotere groepen te onderzoeken, hoopt Giltay verbanden te vinden die in afzonderlijke behandeltrajecten moeilijk te herkennen zijn.

Een complex dynamisch systeem

Volgens Giltay is de menselijke geest ontzettend ingewikkeld. Psychische klachten hangen samen met een dynamiek tussen biologische processen, persoonlijke ervaringen en sociale omstandigheden.

“Psychische aandoeningen hebben bijna nooit één duidelijke oorzaak,” legt hij uit. “Verschillende factoren beïnvloeden elkaar voortdurend.”

Hij noemt eenzaamheid, financiële zorgen en sociale media als voorbeelden. “Sociale media vind ik eigenlijk een wat misleidende term. Daarmee hebben mensen juist vaak minder echt contact met elkaar. Tegelijk krijgen ze veel negatieve of misleidende informatie te zien.”

Giltay wil begrijpen hoe iemand langzaam richting een depressie beweegt. Maar hij wil ook weten hoe sommige mensen juist herstellen. “Wat zijn de kantelpunten? Wanneer en waardoor beweegt iemand de depressie in, en wanneer lukt het om weer terug te keren naar een gezonde situatie?”

Leren van grote groepen

Onderzoek naar zulke patronen bestaat al. Giltay wijst op een studie van onderzoeker Floor van der Does en Japanse collega's. Zij onderzochten ruim 56.000 leden van de Japanse Self-Defense Forces die hielpen na de aardbeving gevolgd door de tsunami en de kernramp van 2011.

Ongeveer zeven procent ontwikkelde posttraumatische stressklachten. De onderzoekers ontdekten dat deze klachten vaak volgens een bepaald patroon ontstonden. Eerst vermijding, daarna herbelevingen en sterke onrust, en uiteindelijk soms dissociatie: het gevoel los te raken van jezelf.

“We zagen niet alleen wat er bij individuen gebeurt, maar ook hoe het verloop eruitziet binnen een grote groep,” zegt Giltay. “Dat soort kennis helpt ons om psychische problemen beter te begrijpen en beter te behandelen.”

Eerder ingrijpen

Een belangrijk onderzoeksdoel van zijn onderzoek is om na te gaan of veranderingen in klachtenpatronen aanwijzingen kunnen geven voor een naderende verslechtering of juist herstel.

“We willen signalen herkennen die aangeven dat iemand op weg is naar een psychiatrische crisis,” vertelt hij. “Als we kunnen ontdekken wanneer een kantelpunt in de buurt komt, dan hoeven we niet te wachten tot het misgaat, maar kunnen we mogelijk eerder ingrijpen.”

De mogelijke toepassing is volgens hem relevant. De vraag naar geestelijke gezondheidszorg blijft stijgen. Veel mensen moeten lang wachten op hulp. Ondertussen kunnen klachten verergeren.

Bijna een kwart van de volwassen Nederlanders krijgt ooit een depressie. Ook het aantal zelfdodingen blijft zorgwekkend. Achter elk van deze cijfers schuilt groot persoonlijk leed voor patiënten, familieleden en vrienden.

Een onzekere wereld

Volgens Giltay staan psychische klachten niet los van de samenleving. Maatschappelijke ontwikkelingen kunnen invloed hebben op hoe mensen hun toekomst ervaren.

“Klimaatverandering, oorlogen, politieke spanningen en snelle technologische ontwikkelingen zorgen voor onzekerheid,” zegt hij. “Veel mensen vinden het daardoor moeilijker om vertrouwen te houden in de toekomst.”

Uit hun eerder onderzoek bleek dat optimisme een belangrijke rol speelt bij mentale en lichamelijke gezondheid. Wanneer het toekomstperspectief onder druk staat, kan dat ook gevolgen hebben voor de geestelijke gezondheid.

De vraag achter de vraag

De vraag achter de vraag van al het onderzoek is hoe kennis uit de epidemiologie kan bijdragen aan betere zorg.

“We willen psychisch lijden voorkomen of verminderen,” zegt Giltay. “Daarom moeten we vooral aandacht hebben voor de vroege fase van klachten.”

Dat geldt zeker voor jongeren. Hun hersenen zijn nog volop in ontwikkeling en daardoor beter in staat zich aan te passen. Vroege hulp kan dan veel verschil maken.

Binnen zijn onderzoek kijkt Giltay onder meer naar de relatie tussen stemming, slaap, hormonen, ontstekingen, stofwisseling en het darmmicrobioom. Ook onderzoekt hij welke rol voeding en voedingssupplementen kunnen spelen.

Daarnaast kijkt zijn onderzoeksgroep naar ongelijkheid in de zorg, digitale zorgtoepassingen en situaties waarin mensen niet de juiste hulp krijgen. Ze onderzoeken hoe verwijzingen tussen huisarts, GGZ en ziekenhuis beter kunnen verlopen en wat er gebeurt nadat iemand uit behandeling wordt ontslagen.

“Herstel stopt niet wanneer een behandeling eindigt,” zegt hij. “We moeten ook weten of iemand stabiel blijft en op tijd opnieuw hulp krijgt als het nodig is.”

Samen leren

Zijn leeropdracht gaat niet alleen over onderzoek, maar ook over opleiding en onderwijs. Giltay wil psychiaters in opleiding en jonge onderzoekers leren om vragen uit de dagelijkse praktijk om te zetten in wetenschappelijk onderzoek.

“Samenwerking tussen verschillende disciplines is daarbij belangrijk, omdat onderzoekers en behandelaren vanuit uiteenlopende perspectieven naar dezelfde problematiek kijken.” zegt hij.

Om die reden wil hij grote databestanden analyseren door gegevens binnen de ELAN kennis-infrastructuur van de GGZ, het LUMC en het CBS met elkaar te verbinden. Daarmee hoopt hij nieuwe inzichten te vinden die uiteindelijk leiden tot betere en snellere hulp voor mensen met psychische problemen.

De boodschap van Giltay is duidelijk: psychische problemen zijn complex, en juist daarom moeten we beter onderzoeken hoe klachten ontstaan, elkaar beïnvloeden en veranderen.