Wat is malaria?


Wat is malaria?

Malaria is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door parasieten die via een muggenbeet in het lichaam terecht komen. De mug is dus de overbrenger van de parasiet van de ene mens (malariapatiënt) naar de andere.

De parasiet is een ééncellig organisme, behorende tot de protozoën. Het is dus geen bacterie of virus!

Er zijn vele soorten muggen, maar alleen muggen van het geslacht 'Anopheles' kunnen malariaparasieten bij mensen overbrengen

In de mens vermenigvuldigen de malariaparasieten zich eerst in de lever en daarna in de rode bloedcellen (zie 'Levenscyclus van de parasiet').

Parasieten in rode bloedcellen

De ziekteverschijnselen die bij malaria horen, zoals koude rillingen, koorts, spierpijn en hoofdpijn, worden veroorzaakt door de parasieten die zich in het bloed vermenigvuldigen. Deze verschijnselen zijn in het begin niet te onderscheiden van een griepaanval. Vandaar dat men tijdens of na een vakantie in de (sub)tropen bij een 'grieperig' gevoel en koorts in de eerste plaats moet denken aan de mogelijkheid van een malaria-infectie.

Een infectie met malariaparasieten kan binnen enkele weken tot de dood leiden als men niet behandeld wordt. Maar er zijn verschillende vormen van malaria, die een meer of minder ernstig ziekteverloop laten zien (zie hieronder bij de beschrijving van de verschillende malaria vormen).

Malariaparasieten komen niet alleen bij de mens voor. Naast de vijf malariaparasieten die de mens infecteren, vindt men verschillende soorten malariaparasieten bij apen en andere zoogdieren (zoals knaagdieren) en ook bij vogels en reptielen. Die parasieten zijn echter normaal gesproken niet infectieus voor de mens.

Er zijn verschillende vormen van malaria bij de mens, die voornamelijk veroorzaakt worden door vier verschillende soorten malariaparasieten. De soorten zijn: Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae. Een vijfde parasiet die mensen kan infecteren is Plasmodium knowlesi. Deze parasiet die apen infecteert in Zuidoost Azië (onder andere makaken) kan ook door muggen  overgedragen worden op mensen.

  1. Malaria tropica (ook wel falciparum malaria, hersenmalaria of cerebrale malaria genoemd)
    • Dit is de meest kwaadaardige en gevaarlijke vorm van malaria. Als men niet tijdig behandeld wordt kan dat binnen enkele weken tot de dood leiden. Malaria tropica wordt veroorzaakt door de parasiet Plasmodium falciparum. De koortsaanvallen verlopen grillig. Malaria tropica is de meest voorkomende malariavorm en kan men vooral oplopen in tropisch Afrika, daarnaast ook in Zuid-Oost-Azië en het (sub)tropische deel van Zuid Amerika. In Miden Amerika komt deze vorm van malaria veel minder voor. Deze vorm van malaria veroorzaakt het hoge sterftecijfer aan malaria. Per jaar sterven er tussen de 1 en 2 miljoen mensen aan een infectie met Plasmodium falciparum, voornamelijk kinderen onder de vijf jaar in tropisch Afrika. Niet alle (onbehandelde) infecties in kinderen in Afrika leiden tot de dood: door herhaalde infecties wordt een gedeeltelijke immuniteit tegen de parasiet opgebouwd en ongeveer 2% van de infecties verloopt met dodelijke afloop. Het kwaadaardige verloop van deze infectie wordt (gedeeltelijk) veroorzaakt doordat geïnfecteerde rode bloedcellen vast gaan zitten in kleine bloedvaatjes van belangrijke organen, bijvoorbeeld in de hersenen. Hierdoor raken bloedvaatjes verstopt waardoor toevoer van zuurstof en voedingsstoffen gehinderd wordt. Daarnaast treden beschadigingen van bloedvaatjes en orgaanweefsel op, o.a. door afweerreacties van het immuunsysteem van de mens zelf tegen deze parasieten. Dit kan leiden tot uitval van vitale functies van organen, coma en uiteindelijk de dood.

  2. Malaria tertiana
    • Malaria tertiana is een 'goedaardige' vorm van malaria en wordt veroorzaakt door de parasieten Plasmodium vivax en Plasmodium ovale. De koortsaanvallen krijgen in de meeste gevallen na enige tijd een karakteristiek verloop met pieken om de 48 uur (anderdaagse koorts). Deze parasieten kunnen in de lever achterblijven en zo vele maanden tot jaren later (ongeveer 4 jaar) nog een malaria aanval veroorzaken. Malaria tertiana, veroorzaakt door P. vivax komt voornamelijk voor in Zuid-Oost-Azië, Midden- en Zuid-Amerika en Ethiopië. P. ovale in West- en Centraal-Afrika.

  3. Malaria quartana
    • Malaria quartana vertoont geen verschil met een malaria tertiana, behalve dat de karakteristieke koortsaanvallen om de 72 uur (vierdedaagse koorts) plaatsvinden. Malaria quartana wordt veroorzaakt door de parasiet Plasmodium malariae en komt niet vaak voor.

Een vijfde parasiet die mensen kan infecteren is Plasmodium knowlesi. Deze parasiet die apen infecteert in Zuidoost Azië(onder andere makaken) kan ook door muggen (Anopheles latens) overgedragen worden op mensen en een ernstige vorm van malaria veroorzaken. De overdracht van Plasmodium knowlesi naar de mens vindt voornamelijk plaats in die regenwouden waar zowel de geschikte muggensoorten voorkomen (die zowel apen als mensen steken) als apen die met deze parasiet besmet zijn. Een Plasmodium knowlesi infectie kan zeer effectief met chloroquine behandeld worden. Aangezien apen niet behandeld worden voor malaria, is er bij deze Plasmodium soort geen resistentie tegen anti-malaria middelen.

Zie ook de volgende websites voor algemene informatie over malaria:


Waar komt malaria voor?

Malaria komt voornamelijk voor in de subtropen en de tropen. Ongeveer 40% van de wereldbevolking leeft in gebieden waar malaria voorkomt.

Malaria in de wereld
wereld

Klik op plaatjes voor een vergroting.

Malaria verspreiding animatie
animatie 

Malaria in Afrika
Afrika

Malaria in Amerika
Amerika

Malaria in Azië
Asië

Voor gedetailleerde informatie over het voorkomen van P. falciparum in verschillende landen zie de volgende websites:

In Nederland kennen wij de ziekte malaria voornamelijk als 'import' ziekte, door het reizigersverkeer tussen Nederland en de (sub)tropen (zie verder bij 'Malaria in Nederland')

  • Zie voor meer informatie het boek 'The rise and fall of malaria in Europe' ( L.J. Bruce-Chwatt en J. de Zulueta. 1980. Oxford University Press). In Nederland werd malaria veroorzaakt door P. vivax en P. malariae. In de periode 1945-1955 werd malaria in Nederland uitgeroeid door effectieve behandeling van patiënten met chloroquine en bestrijding van muggen met DDT. Het laatste autochtone geval van malaria werd in 1959 geregistreerd. De parasieten werden in Nederland overgebracht door de mug Anopheles atroparvus, die ook nu nog in Nederland voorkomt. Deze mug kan niet de gevaarlijke Plasmodium falciparum overbrengen (zie verder bij Malaria in Nederland: Komt malaria terug in Nederland:).

Breidt malaria zich uit?

De mug

Wereldwijd lopen 3,2 miljard mensen het risico malaria te krijgen (schatting in 2014). Effectieve malariabestrijding en uitroeiing van malaria wordt bemoeilijkt door verschillende oorzaken zoals een niet efficiënte malariabestrijding in een aantal ontwikkelingslanden, slechte gezondheidszorg-infrastructuur en economische omstandigheden. Daarnaast is het probleem van ontwikkeling van resistentie, zowel van  resistentie van de muggen tegen bestrijdingsmiddelen en van resistentie van de parasiet tegen geneesmiddelen. Zo is resistentie van de parasiet vastgesteld tegen alle medicijnen die tegen malaria ontwikkeld zijn.

De laatste jaren neemt het aantal doden door malaria en het aantal ziektegevallen van malaria af. Er sterven nu (2014) zo’n 600.000 mensen per jaar aan malaria. De afname wordt voornamelijk veroorzaakt door een sterke toename van het gebruik van klamboes die met een insecticide behandeld zijn, maar ook door gebruik van effectievere medicijnen en een effectievere methoden voor een snelle diagnose.

Zie bij 'Malaria in Nederland' voor meer actuele gegevens over het aantal mensen in Nederland waarbij een infectie met malaria wordt vastgesteld, een infectie die opgelopen is door een steek met een malariaparasiet-geïnfecteerde mug in een (sub)tropisch land waar malaria voorkomt.

Er is veel speculatie over een mogelijke toename van malaria als gevolg van klimaatverandering ('climate change'; 'global warming'; broeikaseffect).

  • De ontwikkeling van de parasiet in de mug is sterk afhankelijk van de omgevingstemperatuur en verloopt sneller (efficiënter) bij hogere temperaturen. Een toename van de temperatuur op de aarde zou tot gevolg kunnen hebben dat zowel het gebied waar malaria voorkomt zich zou kunnen uitbreiden en de overdracht (transmissie) door de muggen efficiënter verloopt in de gebieden waar malaria voorkomt. Het lange termijn effect van een toename van de temperatuur op malaria-transmissie is op dit moment nog moeilijk in te schatten (zie referenties in: 'Climate change and the resurgence of malaria in the East African highlands' S.I. Hay et al. 2002. Nature 415, 905 - 909).