inhoudsopgave:

2011

LUMC Home > Cicero > 2011 > 7 november 2011

7 november 2011

Nummer 8
Graven in het verleden
Welke epidemie velde Nederlandse kolonisten in Suriname? - Steeds slecht nieuws. LUMC-poli helpt vrouwen met herhaalde miskramen - Problemen ruimen. Jonge onderzoekers storten zich op uitdagende wedstrijd

PDF-versie
Informatie en abonneren
Zoeken in Cicero

Van de redactie
Op de cover
Morris Tabaksblat overleden
Epidemie op het spoor
Wisselcolumn - De Estafette
Prognose bij reuma
Supermicroscopen in NeCEN
Kort nieuws pagina 7
Uit de geldboom
In de prijzen
Onderwijsdirecteur vertrekt
Nieuw, vernieuwend lab
Ghanees avontuur levert proefschrift en roman
Bevallen met een ballonnetje
‘Omgaan met borstkanker’ op dvd
Hoe cellen ontsporen
Leren leven met Parkinson
Lang leven als bijeffect
Erelid en president
Zesde Veni
Diagnose coeliakie kan soms zonder biopt
Als het steeds niet goed afloopt
Ouderen hebben de toekomst
Zoektocht naar melanoomgenen
Wnt uit een andere hoek
Toen en nu - Indrukwekkende transplantaties
Problemen oplossen in één dag
Tijd voor een muzikale reisroman
Docenten worden beroeps
Schrijven deed pijn
Verantwoorde voorspellingen
De hersenen uit evenwicht
Besmet
Optreden vergelijkbaar met topsport
Het hoofd koel houden
Kennis voor Chinezen
Dagje oncologie
De kaart van de rechterkamer
Blijvertje - Onderzoek als achtbaan
Uit de kunst - Allerwerkelijkst

Handwerk

Stuiterende wetenschappers in de dop

Tijdens de Wetenschapsdag op zondag 30 oktober lieten LUMC-afdelingen aan ongeveer drieduizend bezoekers zien wat zij zoal doen. Voor ‘ouderen’ (twaalfplussers) waren er wetenschapscolleges over onder meer de bloeddruk, DNA en gezond oud worden. De jongere bezoekers verlieten dit jaar allemaal stuiterend het LUMC. Met een speurtocht langs de kraampjes konden de onderzoekers, verpleegkundigen en artsen in spe dit jaar namelijk een stuiterbal verdienen.

Van de redactie

Lees voor

Verval

Een vrolijk onderwerp is het niet: de dood. Persoonlijk voel ik me al ongemakkelijk als ik op de radio een reclame voor een uitvaartverzekering hoor. Of als ik het gehavende hoofd van de neergeschoten Muammar Kadhafi groot in beeld zie. Om maar te zwijgen over hoe stil een mens kan worden bij het passeren van patiënten in rolstoelen met infusen, en met opgezwollen lichamen van de chemotherapie. Patiënten van wie sommigen oog in oog staan met de dood.

Maar hoe weinig hij over het algemeen ook verwelkomd wordt; de dood blijft wél fascineren. Met mijn dochtertjes heb ik vorig jaar nog een dode hommel begraven. Vol overgave zongen ze ‘Slaap hommel slaap’. En nog steeds als we de ‘begraafplaats’ passeren staan ze er bij stil. “Heeft Hommel nog wel genoeg te drinken nu? Is hij al grond geworden?”

Hoewel de beroemde Aubrey de Grey onlangs nog in Leiden verkondigde dat we duizend jaar oud kunnen worden en misschien zelfs onsterfelijk (zie pg. 12), ligt de dood vooralsnog voor ieder van ons in het verschiet. Een installatie van de kunstenaar Yerry Ydema hier in de LUMC galerie herinnert ons daar dagelijks aan. Het kunstwerk maakt onderdeel uit van de tentoonstelling Kunstlab, die nog tot en met 13 november te bezoeken is (www.lumc.nl/galerie). Vanuit onze redactiekamer zagen we een draaiarm gipsen mensenmaskers rondslepen over de grond, waardoor die langzaam afsleten. Wat we léken te zien, was het vergaan van de mens. Fascinerend.

Voor de cover van deze Cicero kregen we, behalve de gravende archeologen die er nu op staan, van prof. Jaap van Dissel ook prachtige foto’s van schedels en skeletten tot onze beschikking. Echte botten, waar echte mensen omheen hebben gezeten. Die mensen - Nederlanders die zich in 1845 in Suriname vestigden – stierven aan een epidemie die in twee weken tijd de groep meer dan halveerde. Het moet een drama zijn geweest. Onderzoekers proberen nu, door DNA te isoleren uit hun tanden, te achterhalen waaraan ze precies overleden. Ook hún dood blijft blijkbaar fascineren.

Voor onze cover vonden we de stoffelijke resten toch iets te confronterend. Of zijn we daarmee te voorzichtig? Bij het artikel op de volgende pagina kunt u in ieder geval wat botten in beeld vinden. U bent gewaarschuwd.

Diana de Veld

Top

Op de cover

Lees voor

Het grafveld in Suriname aan de rivier de Saramacca. De grafkuilen worden zichtbaar als goedbegrensde donkere vlekken, ontstaan door bijmenging van donkere oppervlaktegrond met lichtere diepere grondlagen bij het graven van de kuilen destijds.

Top

Morris Tabaksblat overleden

Lees voor

Niet lang voor het ter perse gaan van dit nummer bereikte ons het droeve bericht dat mr. Morris Tabaksblat, oud-topman uit het bedrijfsleven, voormalig voorzitter van de Raad van Toezicht van het LUMC en voorzitter van de Bontius Stichting, op 20 oktober is overleden. Hij werd 74 jaar. In het volgende nummer van Cicero staan wij stil bij zijn betekenis voor het LUMC.

Top

Epidemie op het spoor

Lees voor

LUMC-expeditie zoekt in Suriname naar ziekteverwekker uit 1845

Afgelopen zomer werden in Suriname de stoffelijke resten opgegraven van Nederlandse gelukszoekers. In 1845 wilden zij een kolonie stichten maar een epidemie zaaide dood en verderf. Door welke ziekteverwekker ze geveld werden proberen LUMC-artsen en archeologen nu te achterhalen.

door Raymon Heemskerk

In de zomer van 1845 voer een aantal Nederlandse schepen naar Suriname. Het plan was een kolonie te stichten op de plantage Voorzorg, tegenover de militaire post Groningen, aan de rivier de Saramacca. Maar bij aankomst ging het snel mis. Een epidemie brak uit, waaraan de helft van de bijna vierhonderd kolonisten bezweek. Welke ziekteverwekker hen precies velde, is nooit met zekerheid vastgesteld. Gedacht werd aan buiktyfus, maar Jaap van Dissel, hoogleraar Infectieziekten in het LUMC, twijfelde aan die diagnose toen hij zo’n vijf jaar geleden voor het eerst van deze geschiedenis hoorde van collega-hoogleraar René de Vries (Immunohematologie en Bloedtransfusie).

Rood hemd

Bijna veertig jaar geleden was René de Vries huisarts in Groningen aan de Saramacca. Tijdens een partijtje voetballen verscheen hij een keer in een rood hemd. Hem werd dringend verzocht wat anders aan te trekken. Overleden kolonisten van de buiktyfusepidemie lagen volgens de dorpelingen onder het voetbalveld begraven, en die hielden niet van de kleur rood. ‘Je zou botten breken.’ Dat bracht René de Vries op een idee. Hij nam bloed af van afstammelingen van de kolonisten die de epidemie overleefd hadden, en keek bij hen naar genen die belangrijk zijn voor het afweersysteem, het HLA. Hij vond dat een bepaald HLA-type vaker voorkwam en een ander HLA-type juist ontbrak. Eind jaren zeventig werd daarmee voor het eerst aangetoond dat infectieziekten een belangrijke rol hebben gespeeld bij de evolutie van HLA: verschillende types kunnen de kans op bepaalde ziektes verhogen, of juist verlagen. Als oorzaak van de epidemie nam René de Vries de destijds genoemde buiktyfus aan.

Oude brieven en tekeningen

In zijn vrije tijd stortte Van Dissel zich op de zaak. Hij vlooide door oude documenten in de Universiteitsbibliotheek en het Nationaal Archief in Den Haag, op zoek naar informatie. “Het werd een beetje een obsessie”, geeft Van Dissel toe. “Maar historisch gezien is het ook een erg interessante zaak.” De grote besmettelijkheid, de duur van de ziekte en de zeer hoge sterfte, met name onder kinderen, wezen niet op buiktyfus. Onderzoek aan stoffelijke resten zou mogelijk uitkomst bieden, maar de plaats waar de slachtoffers van de epidemie destijds waren begraven was onbekend. Op basis van oude brieven van het gouvernement en enkele oude tekeningen werd een hypothese opgesteld waar de lichamen begraven moesten zijn. Nederlandse en Surinaamse stichtingen van Boeroes – de benaming voor de nakomelingen van de Nederlandse kolonisten – herdenken de slachtoffers nog ieder jaar. Zij waren enthousiast over het plan om de stoffelijke resten op te graven en na te gaan of de veroorzaker van de epidemie te achterhalen was. Ook de officiële instanties in Suriname gaven toestemming. Versterkt met archeologen Eveline Altena en Axel Muller en IC-verpleegkundige en amateur-archeoloog Philip Pieterse konden de onderzoekers beginnen met graven.

Graven uit één periode

Er zijn op de door Van Dissel en De Vries aangewezen plek al ongeveer zestig graven blootgelegd. “Alle doden waren netjes in een kist begraven. Dat past goed bij de streng Hervormde gemeenschap waaruit de slachtoffers afkomstig waren, en de historische aanwijzingen.” Honderd procent zeker is het niet dat dit slachtoffers van de epidemie zijn, maar alles wijst er wel op. Niet alleen de historische gegevens, maar ook het feit dat er veel graven bijeen liggen uit eenzelfde periode, terwijl er geen officiële begraafplaats op die plek is geweest. Is het niet gevaarlijk om deze stoffelijke resten op te graven? Van Dissel: “Je moet zorgvuldig te werk gaan, maar in de tropen is de kans dat de verwekker van destijds nog leeft, klein. Alleen miltvuurbacteriën kunnen lang overleven, maar daar wijzen de symptomen niet op.”

Tanden

Uit zeventien lichamen werden monsters van tanden genomen voor DNA-onderzoek. Met dit erfelijk materiaal gaat Eveline Altena, promovenda op het laboratorium van LUMC-hoogleraar Peter de Knijff, vaststellen of het om mensen van Nederlandse afkomst gaat. Van Dissel: “We hopen natuurlijk ook DNA van de ziekteverwekker te vinden. Die kans is zeker aanwezig. Als mensen dood gaan aan een bacteriële infectie, dan komt de bacterie vaak in het bloed en de tandwortels terecht. Daaruit kan het eeuwen later nog geïsoleerd worden, als stukjes DNA. Dat was bijvoorbeeld het geval bij slachtoffers van de Europese pestepidemieën.”
Mocht een virus de epidemie veroorzaakt hebben, dan wordt er waarschijnlijk niets gevonden. Virussen gebruiken voor hun erfelijke informatie vaak het kwetsbaarder RNA, dat allang is afgebroken. “Maar ik denk niet dat het een virus is geweest, omdat de epidemie erg plaatselijk is gebleven en er veel slachtoffers vielen. Dan zou een gele koorts-epidemie het meest waarschijnlijk zijn, maar die trof de overlevenden enkele jaren later en valt af.”

Shigella

In samenwerking met de Surinaamse Anton de Kom Universiteit wordt het veiliggestelde DNA onderzocht. De uitslag kan nog wel een jaar op zich laten wachten. Op grond van alles wat hij over de epidemie heeft gelezen denkt Van Dissel dat de Shigella-bacterie weleens de boosdoener zou kunnen zijn. Deze bacterie veroorzaakt een darmontsteking en gaat gepaard met heftige diarree. Als mensen voldoende vocht krijgen toegediend is dit meestal niet dodelijk, maar in primitieve omstandigheden en tropische hitte ligt het wel anders. Van Dissel: “De Shigella-bacterie is erg besmettelijk, er zijn er maar weinig van nodig om iemand ziek te maken. En snelle overdracht van ziekte kenmerkte juist deze epidemie. Je ziet ook dat er tijdens deze epidemie vooral kinderen en ouderen zijn overleden, wat bij Shigellose vaak het geval is, want dat zijn degenen die het snelst aan uitdroging sterven.”
De onderzoekers zullen ook nagaan hoe de slachtoffers genetisch in elkaar zaten. Dat is een mooie aanvulling op het onderzoek dat René de Vries eerder deed. Van Dissel: “Het idee is dat de slachtoffers andere typen HLA hebben dan de mensen die de epidemie overleefden. Nu hopen we te bevestigen dat HLA-factoren mensen inderdaad juist kwetsbaar maakten voor deze ziekteverwekker.”

Zonder slaven

Vier schepen met boeren uit de Gelderse heuvelrug kozen in 1845 het ruime sop om zich in Suriname bij de rivier de Saramacca te vestigen. De slavernij stond op het punt te worden afgeschaft en arme boerengezinnen emigreerden uit Nederland om het Surinaamse land te bewerken. De Nederlandse regering wilde laten zien dat boeren zónder slaven in de tropen de landbouw konden beoefenen. Bij aankomst bleek bitter weinig terechtgekomen van de toegezegde voorbereidingen: de huizen waren niet afgebouwd en de grond was niet ontgonnen. Twee weken na aankomst brak een epidemie uit. Van de 384 kolonisten overleden er 189 in enkele weken. De kolonie werd in 1853 opgeheven. Van de overlevenden ging een deel terug naar Nederland. De kolonisten die in Suriname bleven, de Boeroes, kochten grond rond Paramaribo. Hun nakomelingen zijn nu geïntegreerd in de Surinaamse samenleving.

Top

Wisselcolumn - De Estafette

Lees voor

Geert Jan Koster is nu 67 jaar. Hij was werkzaam als personeelsadviseur en had een drukke baan. Zijn ziekte dwong hem vervroegd te stoppen. Koster deed aan een van de eerste PEPP-cursussen mee en leerde zo Noëlle Spliethoff kennen. Hij verleent nu al voor de zesde of zevende keer zijn medewerking als ‘oefenpatiënt’ in de training voor aanstaande PEPP-trainers. “Ik wil graag mijn bijdrage leveren en hoop met mijn verhalen de zorgverleners meer inzicht in de ziekte van Parkinson te geven.”
Vandaag is het dag twee van de train the trainer PEPP voor zorgverleners die met Parkinsonpatiënten werken. Dat zijn bijvoorbeeld verpleegkundigen of fysiotherapeuten die gewend zijn een-op-een met patiënten te werken. In deze training leren ze om de PEPP-cursus te geven aan een groep patiënten of hun partners. Het bijzondere van deze training is dat er echte patiënten en partners zijn om mee te oefenen. De groep is opgesplitst in tweeën. In de ene zaal oefent de helft van de cursisten met het programma voor patiënten, de anderen oefenen met het programma voor de partners.

Parkinson als vriend

Voor de aanstaande trainers is een groep wel even wennen. Zeg je u of jij? Hoe betrek je de niet-praters bij het gesprek? En hoe zorg je dat je je aan de tijd houdt? Door de aanwezigheid van de Parkinsonpatiënten zijn de gesprekken al direct persoonlijk, maken indruk. Zo vertelt een patiënte dat ze van Parkinson een vriend heeft gemaakt, die ze altijd bij zich heeft. Ervaren de anderen dat ook zo, vraagt de trainer in spe? “Nou, ik heb Parkinson wel altijd bij me, maar een vriend zal het nooit worden.”
Na afloop drukt Geert Jan Koster me op het hart dat ik vooral moet noemen dat mensen de dingen moeten blijven doen die ze leuk vinden. “Kijk naar wat je wel kunt, niet naar wat je niet kunt.”

Patiënten meer mens maken

Hoe ga je om met een chronische aandoening? En wat voor effect heeft dat op de partner? Daar wil het PEPP-programma handvatten voor bieden. “Ik ben ervan overtuigd dat mensen er baat bij hebben als je ze leert meer de regie te nemen in allerlei zaken rond hun chronische ziekte. Bij dit programma draait het erom dat je de patiënt ‘ontpatiënt’. Maak ze meer mens, minder hun ziekte.”
Aan het woord is dr. Noëlle Spliethoff-Kamminga, bedenker van het Patiënt Educatie Programma Parkinson (PEPP) en redacteur van het gelijknamige handboek. In oktober vond in het LUMC de tiende editie van dit programma plaats. Het betreft een praktisch train the trainer-programma dat al meer dan 230 zorgverleners uit het hele land tot PEPP-trainer opleidde. Na deze training zijn de zorgverleners gecertificeerd trainer en kunnen zelfstandig een PEPP-cursus geven aan een groep patiënten of aan een groep partners van patiënten.

Psychische aspecten

“Onderscheidend aan dit programma is dat het zich tevens richt op de partner. Want ook partners komen vaak bij de huisarts, met klachten die vaak niet herkend worden als overbelasting”, legt Spliethoff-Kamminga uit. Zij geeft de training samen met Jacqueline Bustraan, werkzaam als onderwijskundige bij het Onderwijs Expertise Centrum en bij Boerhaave Nascholing. Bustraan: “Boerhaave Nascholing verzorgt deze tweedaagse training. Op de eerste dag besteden we aandacht aan medische, didactische en psychische aspecten. En op de tweede dag brengen we het geleerde in de praktijk en oefenen we met ‘echte’ patiënten en partners. Dat zijn mensen die zelf ooit een PEPP-cursus hebben gevolgd. Het is heel bijzonder dat die mensen hieraan mee willen werken.”
Spliethoff-Kamminga is momenteel samen met Bustraan het handboek aan het herschrijven voor een bredere doelgroep. “Dit is zó’n zinvol psycho-sociaal educatieprogramma. Dat kun je toepassen op alle chronische aandoeningen.”

Biobank

Waarom sommige vrouwen zoveel miskramen krijgen, is nog slecht begrepen. “Bij een incidentele miskraam is er meestal iets mis met de foetus, een chromosoomafwijking bijvoorbeeld. Zo’n 10 à 15 procent van alle zwangerschappen eindigt in een miskraam. Maar bij herhaalde miskramen speelt er meer, dan gaat het om gezonde foetussen die verloren gaan.” Slechts bij 30 tot 40 procent van de vrouwen is een aanwijsbare oorzaak te vinden, zoals een afwijkende baarmoeder, het antifosfolipidensyndroom of een andere stollingsafwijking. “Soms kunnen medicijnen helpen, zoals antistollingsmiddelen en misschien ook progesteron”, vertelt Bloemenkamp. “Naar de werkzaamheid daarvan doen we binnen onze poli ook wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast zetten we een biobank op met miskraammateriaal.”
Die biobank zal voor twee onderzoeksrichtingen aangewend worden. “Bij herhaalde miskramen lijkt een verhoogde immuunactiviteit een rol te spelen: de moeder stoot het lichaamsvreemde embryo af. Wij willen daarvoor testen en behandelingen ontwikkelen. Daarnaast krijgen vrouwen met herhaalde miskramen ook vaker te maken met vroeggeboorte en pre-eclampsie oftewel zwangerschapsvergiftiging. Beide zijn gerelateerd aan hart- en vaatziekten later in het leven. Wij willen daarom kijken of dit ook geldt voor vrouwen met herhaalde miskramen, en wat de oorzaken daarvan zijn. Misschien verloopt de aanleg van de bloedvaten – de angiogenese – bij deze vrouwen anders.”

Makkelijk zwanger

De psychische impact op patiënten wordt erg onderschat. “We hebben daarom ook een maatschappelijk werkster in het team. De IVF-artsen zijn natuurlijk al gewend om mensen die ongewenst kinderloos zijn te begeleiden. Patiënten zeggen dat ze blij zijn dat ze bij één vaste behandelaar terecht kunnen.”
Een miskraam is ook fysiek geen pretje: het lijkt op een heel hevige menstruatie, met meer buikpijn en meer bloedverlies. “Soms zijn er aanvullende medicijnen nodig om alles los te krijgen, en af en toe moeten we curetteren”, aldus Bloemenkamp. Gelukkig worden de vrouwen met herhaalde miskramen over het algemeen wél opvallend makkelijk zwanger. “Ik kan dan ook echt zeggen: de aanhouder wint. Uiteindelijk krijgt zo’n 90 procent van deze vrouwen toch een kind.”

Veilig gevoel

Haar eerste zwangerschap verliep voorspoedig. Sonja Wagenaar (38) kreeg een gezonde dochter, nu zes jaar oud. Daarna eindigden vijf zwangerschappen in miskramen. Uiteindelijk bracht de combinatie aspirine met heparine uitkomst.

“Na mijn eerste bevalling kreeg ik een heel zware nabloeding”, vertelt Sonja Wagenaar. “Het bleek dat een deel van de placenta, die in mijn baarmoeder was ingegroeid, niet meegekomen was.” De resten van de moederkoek werden in Utrecht operatief verwijderd, gevolgd door een zware curettage. De lucht leek geklaard.
Totdat ze een jaar later opnieuw zwanger wilde worden. “Mijn menstruatie kwam niet goed op gang en ik trok aan de bel. Toen bleek dat mijn baarmoeder verkleefd was: het syndroom van Asherman.” Het ging om een zeldzame complicatie van de curettage. “Gelukkig herkende mijn arts het syndroom en verwees ze me snel naar de juiste specialist.” In Hoofddorp onderging ze meerdere ingrepen waarbij een arts met een tangetje de verklevingen wegknipte, meestal onder plaatselijke verdoving, soms op de OK. “Bepaald geen pretje, maar ik ben wel een volhouder.”

Te actieve afweer

Wagenaar kon weer proberen zwanger te worden. Dat lukte binnen een maand. “Helaas kreeg ik na zes weken een miskraam.” Op zich geen ramp. Maar toen de twee volgende zwangerschappen – ook binnen een maand raak – wederom bij zes weken strandden, werd het een ander verhaal. “Mijn arts wist dat dit niet met Asherman samenhing.” Via via kwam Wagenaar bij de herhaalde-miskraam-poli van het LUMC terecht. “Daar volgden verschillende onderzoeken, onder andere naar mijn bloedstolling. Ik bleek twee stollingsafwijkingen te hebben, maar die hielden geen direct verband met mijn miskramen. Ook vonden ze antistoffen die volgens dokter Bloemenkamp invloed hebben op mijn afweersysteem. Dat is te actief tijdens de zwangerschap, waardoor ik de vrucht afstoot.”
“Dr. Bloemenkamp gaf me telkens de gereedschappen om mijn keuzes goed af te wegen”, zegt Wagenaar. “Ik was heel blij met die duidelijkheid. Het was ook fijn om haar als een centraal aanspreekpunt te hebben. De balans tussen emotionele betrokkenheid en vakinhoudelijke kennis was echt perfect. Ik voelde me veilig en mijn verdriet mocht er zijn.”

Niet meer met de trein

Na een rustperiode werd Wagenaar opnieuw zwanger en slikte deze keer aspirine. Maar helaas: opnieuw een miskraam na zes weken. “Het was een lastige periode. Je ligt telkens een dag met veel pijn en bloedverlies in bed. Ik durfde op een gegeven moment bijna niet meer met de trein te gaan: wat als ik onderweg weer een miskraam krijg? Ook voor mijn dochtertje vond ik het naar. Ze ging vaak bij me liggen om me te troosten. En de teleurstelling is er altijd. Je hebt een toekomstbeeld na zo’n zwangerschapstest: dan is mijn dochter zó oud als de baby komt, zó ziet het komende jaar eruit. Na een miskraam is dat hele perspectief ineens weg.”
Na haar vijfde miskraam besloot Wagenaar dat ze nog uiterlijk twee maanden door wilde gaan, daarna was het genoeg. Bloemenkamp raadde haar aan deze keer niet alleen aspirine te slikken, maar ook heparine – een antistollingsmiddel – te spuiten. Dat deed Wagenaar zes maanden, en met succes. “Mijn zoontje is gezond, hij is nu twee jaar oud.” De zwangerschap verliep goed, maar ontspannen was het zeker niet. “Ook na die zes weken was ik er niet gerust op. Gelukkig kon ik de eerste twaalf weken elke week een echo krijgen in het LUMC.” Het was een lange weg, maar Wagenaar is heel gelukkig dat ze doorgezet heeft en dat haar wens, een broertje of zusje voor haar dochter, toch is uitgekomen.

Gift voor onderzoek

Dankzij een individuele patiënt kan de wetenschap weer een stapje vooruit. De onderzoeksgroep naar herhaalde miskramen, waarin dr. Kitty Bloemenkamp samenwerkt met onder andere dr. Ingeborg Bajema (Pathologie) en prof. Frans Claas (Immunohematologie), kreeg van de Nationale Vereniging voor Lupus, Sclerodermie en MCTD-patiënten (NVLE) maar liefst 25.000 euro. Die gift was op zijn beurt afkomstig van het goede-doelenfonds van de ING. Een daar werkzame patiënte met het antifosfolipidensyndroom – geassocieerd met lupus - droeg de LUMC-onderzoeksgroep voor omdat zij zelf na verschillende miskramen uiteindelijk een mooie tweeling kreeg.

Top

Ouderen hebben de toekomst

Lees voor

“Geen gemakkelijk, wél een buitengewoon interessant vak. Medisch gezien vertegenwoordigt de kwetsbare oudere patiënt vaak een half leerboek. Je hebt meer tijd nodig dan de huisarts kan bieden,” aldus Wilco Achterberg, orerend hoogleraar in de Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde. Doel is meestal niet zozeer genezing alswel een prettige laatste levensfase. “In de zestiende eeuw merkte de Franse chirurg Ambroise Paré al op: geneeskunde is soms genezen, vaak verzachten, maar altijd troosten.”

tekst en tekening Jan Hein van Dierendonck

“Het aantal artsen in opleiding valt bij alle ouderenspecialismen tegen”, verzucht prof. Achterberg. “Ouderengeneeskunde is nu eenmaal niet het eerste specialisme waar jonge mensen aan denken. Ze zoeken de heroïek van het artsenvak, een beeld dat ook door de media wordt neergezet. Feit is dat de gemiddelde mens tussen het eerste levensjaar en het laatste decennium relatief weinig zorg nodig heeft. De meeste zorg gaat naar het laatste levensjaar. De kans op het krijgen van meerdere chronische ziekten stijgt met de jaren. Wat telt zijn de gevolgen van die ziekten. Moeheid, pijn, jeuk en benauwdheid kunnen de levenskwaliteit behoorlijk ondermijnen. Maar ook: verminderde mobiliteit - met als gevolg groeiende eenzaamheid - en meer afhankelijkheid, en daardoor verlies van status, waardigheid en zelfrespect. Als student zie je genezing als hoogste goed en overlijden als ultieme nederlaag. Toch is het functioneren van de patiënt belangrijker dan de ziekte. En sterven is onvermijdbaar. Stel, iemand heeft een halfzijdige verlamming, een depressie, doorligwonden, afasie, incontinentie en een longontsteking. Wat is de beste behandelvolgorde? Vaak werken bepaalde therapieën niet omdat ouderen door andere problemen totaal gedemotiveerd zijn. Of het middel is erger dan de kwaal. Het komt erop neer dat je met kleine stapjes probeert het levensgeluk wat te vergroten. Als dat lukt, dan houd je daar een heel goed gevoel aan over.”

Geëngageerd

Achterberg werd in 1963 geboren in Zeist. “Ik was een nakomertje. Mijn grootmoeder woonde na een beroerte bij ons in huis. Ze kon weinig meer en dat vond ik als kind indrukwekkend.” Op het gymnasium was hij erg begaan met de Derde wereld. “Ik wilde ontwikkelingswerker worden, derdewereld arts.” Na te zijn ingeloot voor geneeskunde ging hij op kamers in Utrecht en leerde zijn vrouw kennen. Direct na zijn afstuderen moest hij in militaire dienst. “Ik verbleef op de afdeling Longziekten van het Militair Hospitaal en ben daarna in Voorburg interne geneeskunde gaan doen. Maar de lange dagen en nacht- en weekenddiensten braken me op. Ook vond ik het allemaal te routinematig – je richtte je op de specifieke klacht zonder oog te hebben voor de mens als geheel.” Achterberg besloot tot een time-out, maakte een reis door Amerika en besloot verpleeghuisarts te worden. Hij liep stage in verpleeghuis St. Jacob te Amsterdam en rondde in 1996 zijn opleiding af aan het VUmc. “Ik ging werken in verpleeghuis Rosendael te Utrecht, dat me de mogelijkheid bood één dag in de week een onderzoeksstage te doen bij prof. Miel Ribbe in het VUmc. Ik onderzocht de bruikbaarheid van een uit Amerika overgewaaide methode om de gezondheidstoestand van verpleeghuispatiënten te beoordelen. Van 562 patiënten verzamelde ik gegevens. Vervolgens legde ik allerlei verbanden, bijvoorbeeld tussen pijn en depressie.” Daarbij hielp de opleiding tot epidemioloog die hij volgde, een vak dat in de opleiding ouderengeneeskunde nauwelijks aan bod kwam. Achterberg promoveerde in 2004, op dezelfde dag als zijn vrouw.

Verbinden

Na zijn promotie bleef Achterberg verbonden aan het VUmc, waar hij het Universitair Netwerk Ouderenzorg oprichtte, en werkte parttime als specialist ouderengeneeskunde bij Zorgspectrum te Houten. Sinds eind 2010 werkt hij twee dagen per week in verpleeghuis Overrhyn van Topaz te Leiden en de overige dagen als hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde bij de afdeling Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde van het LUMC. “Die integratie van ouderengeneeskunde en huisartsengeneeskunde verloopt heel soepel en ontspannen. Ik denk dat Amsterdam daarvan kan leren.” Het is een belangrijk thema van zijn oratie: samenwerking en binding leveren altijd betere resultaten op dan gaan voor eigen gewin. “Het is ook belangrijk vanuit de universiteit anderen erbij te halen. Je moet proberen krachten te bundelen en sterke partijen aan te trekken voor je projecten.”
Ook is hij ervan overtuigd dat de grote vragen rondom vergrijzing pas kunnen worden opgelost als er binnen de langdurige zorg in verpleeghuizen een echte onderzoekstraditie komt. “Een continue kritische evaluatie van ons handelen, zoals je binnen de UMC’s hebt voor de curatieve zorg. Onderzoek naar ouderen is natuurlijk lastiger te evalueren – levensduur is vaak niet langer de belangrijkste uitkomstmaat. Voor doelmatigheidsonderzoek naar levenskwaliteit bestaan speciale methoden, maar die zijn meestal gericht op actief functionerende mensen. Dat zijn de meest kwetsbaren in het verpleeghuis niet.”

Mediahypes

Wat klinisch onderzoek extra bemoeilijkt is dat ouderen vaak verschillende aandoeningen hebben. “Er zijn wel wat onderzoeksmethoden die op de praktijk gericht zijn, maar het blijft cruciaal dat de patiëntengroepen groot genoeg zijn om tot statistisch betrouwbare uitspraken te komen. Daarbij is belangrijk dat er een systeem komt waarbij artsen alles wat ze doen goed registreren en evalueren. Een elektronisch patiëntendossier zou een zegen zijn, maar helaas lopen we daarin erg achter. Er moet voor deze groep absoluut iets worden ontwikkeld.” Achterberg ergert zich vaak aan het gegeven dat discussies rond ouderenzorg worden gestuurd door mediahypes. “Vette koppen in de Telegraaf, kamervragen, het verpleeghuis een nieuw behangetje en daarmee is de kous af. Het mag allemaal niets kosten en is gericht op bestrijding van excessen. Feit is dat de mens gemiddeld nog nooit zo oud is geworden en dat de nieuwe ouderenpopulatie veel hoger is opgeleid en andere eisen stelt. Het verbaast me echt dat de overheid hierin zo weinig langetermijnvisie lijkt te ontwikkelen.”

Lees voor

Eigenlijk wilde ze iets met techniek gaan doen, maar doorleren zat er voor Ingrid Donk-Jaklofsky (62) wegens geldproblemen thuis niet in. Vastbesloten een vak te leren, werd ze verpleegkundige op de afdeling Niertransplantatie, een beroep dat ze uiteindelijk meer dan 35 jaar zou uitoefenen. “Het is geweldig om eraan mee te werken dat mensen die altijd ziek zijn geweest, zich ineens weer goed voelen.”

door Caroline van der Schaaf foto Arno Massee

Wat wilde u vroeger worden?
“Ik wilde graag de techniek in. Maar dat kon niet, want er waren thuis geldproblemen. Mijn broer mocht wel doorleren, maar ik als meisje niet. Ik moest naar de vormingsklas van de Huishoudschool. Vreselijk. Of ik kon een kantoorbaantje zoeken, maar dat was het ook niet. Dus dacht ik: ik zoek iets waar ik intern kan wonen en waar ik tegelijk kan leren en werken. Dat werd de verpleegkunde.”

Het was dus meer een noodgreep dan een bewuste keuze?
“Ja, maar ik heb er wel ontzettend veel geleerd. Het was hard werken en veel meemaken. Na de opleiding in Den Haag kon ik geen baan krijgen in het ziekenhuis en heb ik een maand elders op de kraamafdeling gewerkt. Maar dat was echt niet aan mij besteed. Ik had het geluk dat ik toen terug kon komen in het ziekenhuis. Ik kon beginnen op de dialyse-afdeling, wat ik heel leuk vond, want ik wilde graag nog meer bijleren. Dat heb ik anderhalf jaar gedaan. Ik was inmiddels getrouwd en verhuisde met mijn man naar Alphen aan den Rijn, wat betekende dat ik elke dag vier uur moest gaan reizen. Dat vond ik te ver. Ik solliciteerde op een functie in het Leidse Academische Ziekenhuis als administratief medewerkster op de Röntgenafdeling, en werd aangenomen. Toen ze op mijn eerste werkdag hoorden dat ik verpleegkundige was, kreeg ik een baan aangeboden als verpleegkundige op de afdeling Niertransplantatie.”

Hoe beviel dat?
“In het begin moesten we heel veel zelf doen. De bloedbuisjes maakten we zelf en we brachten ze ook zelf naar de laboratoria. Die zaten ver weg, want je had toen al die losse gebouwen nog. Dan moesten we via het dak naar het lab! Ook de dialyse zat in een ander gebouw. Patiënten die gedialyseerd moesten worden, werden dan met een wagentje van gebouw 15 naar gebouw 5 gebracht. Dat hobbelde allemaal, en die mensen hadden al zoveel pijn, vreselijk. Uiteindelijk heeft mijn leidinggevende voor elkaar gekregen dat we in hetzelfde gebouw kwamen te zitten. Dat was veel makkelijker.”

Waarom bent u zo lang op deze afdeling gebleven?
“Het is een heel uitdagende afdeling, en ik heb er heel veel interessante ontwikkelingen meegemaakt: nieuwe medicijnen, nieuwe technieken, nieuwe apparatuur, nieuwe manieren van opereren, noem maar op. Daar kreeg je als verpleegkundige natuurlijk ook mee te maken. Zo kwam de nier-pancreastransplantatie, en kreeg je de transplantatie van de eilandjes van Langerhans. Het is heel mooi om die ontwikkelingen te zien. Ik heb een paar keer bij zo’n transplantatie geassisteerd. Heel indrukwekkend. Ook de allereerste buikspoeling, de CAPD, heb ik meegemaakt. Dat ging nog met een stalen naald en met warm water om de flessen op temperatuur te houden. Het was heel spannend, maar het ging gelukkig goed. Dat is ook het mooie aan dit werk: dat je patiënten soms zo ziet opknappen. Mensen die altijd ziek zijn geweest, voelen zich ineens weer goed. Het is geweldig om mee te werken aan dat resultaat.”

U bent net gestopt met werken. Wat gaat u nu doen?
“Ik ga thuis eens flink opruimen, en een beetje uitrusten. En ik ben van plan om het huis van mijn ouders in Den Haag op te knappen. Of ik het moeilijk vind om afscheid te nemen van het ziekenhuis? Nee hoor. Er is een tijd van komen en er is een tijd van gaan. Mijn werk zit erop. Natuurlijk zal ik de mensen en het werk heus wel eens missen. Maar het is ook wel fijn om weer eens tijd te hebben voor mezelf.”

Top

Problemen oplossen in één dag

Lees voor

Negen universitaire teams van jonge onderzoekers lieten hun werk twee dagen in de steek: ze wierpen zich in Leiden in de strijd om het Van Noordwijk Stipendium. De opdracht was een oplossing te bedenken voor een probleem waarmee hart- of nierpatiënten kampen. De wedstrijd was onderdeel van de festiviteiten rond de honderdste geboortedag van Willem Kolff. “Geweldig om aan deze uitdagende wedstrijd mee te doen.”

door Willy van Strien foto’s Herman Broers

Met volgepakte rugzakken en flinke rolkoffers druppelen ze donderdagochtend 29 september het LUMC-onderwijsgebouw binnen: negen universitaire teams van elk vier aio’s plus een postdoc die deelnemen aan de Battle of the Universities. De teams – uit Amsterdam (UvA), Eindhoven, Enschede, Groningen, Leiden, Maastricht, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht – gaan zich werpen op medisch-technische problemen waar nier- en hartpatiënten mee kampen. Het team dat de meest creatieve oplossing op tafel legt verdient daarmee het Van Noordwijk Stipendium 2011, een prijs van € 10.000. De prijsuitreiking is morgenmiddag tijdens het Kolff 100 Congres in de Stadgehoorzaal Leiden.
De Willem Kolff Stichting en de Nierstichting Nederland organiseerden wedstrijd en congres ter ere van de honderdste geboortedag van Willem Kolff, de Leidenaar die in 1943 in Kampen de eerste kunstnier bouwde en in 1957 in de VS het eerste kunsthart ontwikkelde. Jacobus van Noordwijk, naar wie het stipendium is vernoemd, was tijdens de oorlogsjaren zijn assistent.

Reëel probleem

Om half tien drinken de deelnemers nog min of meer rustig hun koffie. “We weten niet goed wat we moeten verwachten”, vertelt Leonard van Schelven, de captain van het Utrechtse team. “Daarom hebben we veel literatuur meegebracht, een groot anatomisch naslagwerk en het een en ander aan knutselmateriaal.” Toen de Utrechtenaren afgelopen voorjaar van de wedstrijd hoorden, was de beslissing snel genomen: ‘hier móeten we aan mee doen’. Ze stelden een team samen met experts op het gebied van thoraxchirurgie, stamceltherapie en medische technologie. Ze bespraken wat de problemen zouden kunnen zijn waaraan ze vandaag komen te werken. Nu staan ze klaar om te beginnen. Van Schelven: “We hebben een hotel genomen, dan kunnen we vanavond doorgaan zo lang als we willen.”
Om tien uur neemt iedereen plaats in de Burumazaal. Er zijn duidelijk negen groepjes te zien; sommige teams dragen shirts met het logo van hun universiteit. Prof. Ton Rabelink (LUMC, Nierziekten) legt een nierprobleem voor. Het is muisstil in de zaal als de patiënt die hij heeft meegebracht vertelt hoe hij vóór zijn niertransplantatie voortdurend moe was, jeuk had en hartklachten kreeg. Het vervelendst vond hij de pijn in zijn voeten en de angst om die pijn ook in zijn handen te krijgen.
Rabelink legt uit dat die hartklachten en pijn ontstaan doordat de afvalstof ADMA (asymmetrische dimethylarginine) zich ophoopt in het bloed; de stof tast bloedvaten en zenuwen aan. Normaal gesproken wordt ADMA in de nieren afgebroken door het enzym DDAH (dimethylargininase), maar in een zieke nier gebeurt dat niet en met dialyse filtert men de stof niet weg. De opdracht: zoek een manier om dat ADMA uit het bloed te krijgen. “Het is een reëel probleem”, licht Rabelink later toe. “We weten pas een jaar of tien wat ADMA precies doet en er is nog geen goede poging gedaan om dit probleem te verhelpen. Maar het is niet onoplosbaar en de teams moeten dit zeker aankunnen.”
Dan laat prof. Jaap Lahpor (hartlongchirurg aan het UMC Utrecht) een vrouw met ernstig hartfalen aan het woord. Zij draagt een steunhart in afwachting van een harttransplantatie. Het steunhart bevalt zo goed dat ze geen haast heeft met de transplantatie. Toch kleven er nadelen aan. Ze draagt voortdurend twee tasjes mee met batterijen die het steunhart voeden. Via de drive line van steunhart naar batterijen kan een infectie optreden. Ze slikt bloedverdunners tegen het gevaar van embolie. Lahpor voegt eraan toe dat het mooi zou zijn als haar hart zelf weer gaat pompen. De opdracht is om een van deze problemen aan te pakken.
Het lot bepaalt welk probleem elk team gaat aanpakken. Vijf teams trekken nier, vier teams trekken hart. Tegen half twaalf gaat iedere groep in een eigen kamer aan de slag.

Genoeg tijd

Om vier uur is het LUMC-team rustig bezig. Captain Carolien Rothuizen vertelt dat beide onderwerpen haar team, drie mensen van Nierziekten en twee van Cardiologie, aanspraken. Ze lootte het hart en probeert een manier te bedenken om het zieke hart te repareren. Rothuizen: “We willen in het lab een soort pleister kweken met daarin stamcellen van de patiënt en die pleister implanteren. We hebben net dr. Marie-José Goumans van Moleculaire Celbiologie even aan de lijn gehad voor advies.” Ze vindt dat er tijd genoeg is voor de opdracht: “We hebben een plan gemaakt, de taken verdeeld en iedereen neemt nu een stuk literatuur door.”
Het team uit Utrecht komt net terug van een wandeling en begint druk te discussiëren. “We zijn op een cruciaal punt aangekomen.” Ook dit team heeft het hartprobleem getrokken en werkt aan herstel. Door het steunhart bij rust af en toe wat minder te laten pompen kun je het hart trainen om weer te gaan werken, is hun idee. Het team wil daartoe behalve een steunhart ook een pacemaker implanteren. Door slim gebruik van de signalen die steunhart en pacemaker oppikken wil het team de training sturen en volgen. “Gaat wel lukken vandaag”, denken ook de Utrechtenaren.

Lees voor

Vanwege het 25-jarig bestaan van Cicero kijken we terug met oud-redacteuren. Vijfde en laatste in de serie is Elmar Veerman. Hij klom op van stagiair tot eindredacteur.

door Raymon Heemskerk foto Marc de Haan

“Ik heb veel geluk gehad”, zegt Elmar Veerman (38) als hij in Sociëteit De Burcht terugblikt op zijn carrière als wetenschapsjournalist tot nu toe. Die carrière begon in 1997 bij Cicero. Hij studeerde biologie aan de VU en wilde graag schrijven, daarom zocht hij een journalistieke stage. “Maar alle kranten gaven de voorkeur aan een student journalistiek.” Van Evert Pronk, oud-stagiair bij Cicero, hoorde hij positieve verhalen. Dus maakte hij een afspraak met Pieter van Dam, het toenmalige hoofd Communicatie.
Hij kon meteen beginnen bij de destijds driekoppige redactie. In een geavanceerde computer voor de stagiair was echter nog niet voorzien. “Ik kreeg een oudje zonder muis en internet. Het was eigenlijk meer een typemachine.” De redactionele processen waren ook minder modern dan in die tijd gebruikelijk. Pieter van Dam toog nog elke twee weken naar de drukker met diskettes met de teksten voor Cicero. En hij was nog driftig aan het knippen en plakken met stroken tekst, zodat de vormgever dat in de computer kon nadoen. “Dat vond de drukker zelf toen ook al ouderwets.”

Diepte-interview

Bij Cicero leerde Veerman pas echt schrijven. Al had hij wel een cursus wetenschapsjournalistiek gevolgd en een artikel over spinnen in het populair-wetenschappelijke blad EOS gepubliceerd. “Daar had ik een maand over gedaan.” Ook bij Cicero schreef hij in het begin langzaam. Als hij een stukje van 300 woorden over een promotieonderzoek moest schrijven, zat hij eerst een hele dag het proefschrift te lezen. Vervolgens schaafde hij twee dagen aan het stukje. “Schrijven deed pijn. Nu nog, af en toe. Het is leuk om het geschreven te hebben, maar het is een pijnlijk geboorteproces.” Interviewen vond hij meteen fantastisch. “Ik kwam net uit de collegebanken waar je met honderd man naar een hoogleraar luistert. Bij Cicero kon ik soms twee uur lang een diepte-interview houden en alles vragen wat ik wilde. Soms zelfs mijn eigen theorietjes op iemand loslaten.”

Ontluisterend

Aan het einde van zijn stage vertrokken de twee redacteuren met wie hij een kamer deelde toevallig allebei en kon hij aanvankelijk voor tweeënhalve dag bij Cicero blijven werken. Hij besloot daarnaast de lerarenopleiding in deeltijd te gaan volgen. “Het was een hectisch bestaan maar erg leerzaam. Tussen onderwijs en wetenschapsjournalistiek bestaan zeker parallellen. Je moet bij beide blijven boeien en niet al te educatief willen zijn.” Na het volgen van een cursus eindredactie werd Veerman in 2001 eindredacteur van Cicero. In 2003 was hij betrokken bij de restyling van het blad.
Hij herinnert zich veel interessant onderzoek uit zijn tijd in het LUMC, maar het artikel Sperma als natuurlijke bescherming (Cicero nr. 9, 2000) is hem het meest bijgebleven omdat dat landelijk werd opgepikt. Het ging over onderzoek waaruit bleek dat spermaslikken helpt tegen de gevaarlijke aandoening pre-eclampsie die soms optreedt bij zwangere vrouwen. “Toen ik een frietje op het station kocht hoorde ik er mensen grappen over maken. Dat was mooi, maar ook wel ontluisterend hoe weinig er overblijft.”
De boodschap van het artikel, pijpen kan gezond zijn, was bij de media goed overgekomen. Minder interesse was er voor de achterliggende theorie: doordat de vrouw via het maag-darmkanaal al in aanraking komt met bepaalde erfelijke factoren (HLA) van haar partner, reageert haar afweersysteem later minder heftig op het kind. “Uit een soort van gêne wordt hier verder weinig onderzoek naar gedaan. Dat is jammer.”

Klikcijfers

Het was altijd gezellig op de redactie, herinnert Veerman zich. Collega’s als Dirk Ketting en Pieter van Dam vertelden wel sterke verhalen over hoe het er voor zijn tijd aan toe ging. “Zij vonden het maar braaf geworden, maar misschien waren we ook wel efficiënter gaan werken.” In 2004 zag hij een vacature bij de VPRO-website Noorderlicht. “Dat was toen de enige wetenschapssite van Nederland. Ik wilde graag breder over wetenschap schrijven en liever niet over personeelsonderwerpen als functieschalen.” Hij werd uit vele kandidaten gekozen en werkt nu – inmiddels als eindredacteur – met veel plezier voor wat tegenwoordig wetenschap24.nl/nieuws heet. Het vasthouden van een gedrukt blad mist hij wel een beetje. “Maar wij hebben klikcijfers, die aangeven hoe vaak een nieuwsbericht bekeken is. Dat is ook heel leuk.”

Top

Verantwoorde voorspellingen

Lees voor

Hein Putter geeft al jaren statistiekadviezen aan medische onderzoekers. Hij is betrokken bij de talloze klinische studies geïnitieerd door de afdeling Heelkunde en ook vele andere afdelingen, binnen én buiten het LUMC, profiteren van zijn consultaties. Daarnaast doet hij onderzoek op het gebied van statistische genetica en, vooral, het analyseren van overlevingsgegevens. Vorig jaar werd hij benoemd tot hoogleraar Longitudinale Data Analyse.

tekst en tekening Jan Hein van Dierendonck

Komt een vrouw bij de dokter, op de mammapoli. Ze is vijftig jaar. Vier jaar geleden kreeg ze de diagnose borstkanker. Na intensieve chemokuren werd een tumor van 1,5 centimeter borstsparend verwijderd, aangevuld met radiotherapie. Onderzochte lymfeklieren bleken verschoond van uitzaaiingen. Ze is nu vier jaar ziektevrij en wil weten of ze nog rekening moet houden met terugkeer van de ziekte, in de geopereerde borst of andere organen. Hoe groot is dat kans dat ze over vijf jaar nog leeft?

Dynamische voorspellingen

“Dit is een voorbeeld uit de alledaagse praktijk,” zegt biostatisticus prof. Hein Putter. “Had ze dit meteen na afloop van de operatie gevraagd, dan had de arts tot een goede schatting kunnen komen. Op basis van het meest recente ‘Oxford-overzicht’ van borstkankerstudies zou de kans om vijf jaar na chirurgie ziektevrij door het leven te gaan gelijk zijn aan 82 procent. Een populair internetprogrammaatje, ‘Adjuvant! Online’, zal na invoer van alle relevante gegevens tot een vergelijkbaar percentage komen. Maar een overlevingskans berekend vanaf diagnose en behandeling is heel iets anders dan vier jaar daarna, dus met de wetenschap dat in die voorliggende periode geen locaal recidief of metastasen op afstand zijn voorgekomen. Dit soort voorspellingen moeten dus tijdens het behandeltraject worden ‘geüpdatet’ – er moet extra klinische informatie in worden verwerkt. Men spreekt van ‘dynamische voorspellingen’.” In zijn oratie Een dynamische survivaltocht beargumenteert Putter dat er meer aandacht moet komen voor dynamische voorspelmodellen. “Dit onderwerp is in de medische vakliteratuur volstrekt verwaarloosd. Artsen hebben vermoedelijk geen idee wat ze tegen die vijftigjarige vrouw zouden moeten zeggen!”

Moeras

Putter (45) is geboren en getogen in Maastricht, maar zijn ouders kwamen uit Noord-Holland. “Ik werd gezien als Hollander, in het Maastrichts ‘Huillender’. Mijn vader kon als leraar Engels een leuke baan krijgen op het Stedelijk Lyceum aldaar, waar ik zelf ook op heb gezeten. Ook mijn moeder was lerares Engels. Een echte alfa-familie - mijn broer ging Engels studeren, mijn zus Frans. Ik was het bèta-buitenbeentje, vond het heerlijk om ’s avonds wiskundesommen te maken. Ook speelde ik als kind veel piano, heb later zelfs het conservatorium overwogen.” Toch koos hij voor een richting ‘met meer zekerheid’, ging wiskunde studeren in Leiden. “Dat kon niet in Maastricht en in Oegstgeest woonde een tante bij wie ik tijdens herfstvakanties vaak had gelogeerd, dus ik kende Leiden goed.” Na zijn studie deed hij promotieonderzoek bij prof. Van Zwet. “Dat was een tamelijk theoretisch onderwerp over een statistische techniek die de ‘boot strap’ wordt genoemd, naar het lusje aan de laars waarmee Baron Von Münchausen zichzelf én zijn paard uit het moeras trok.”

Patiëntoverleving

Hij was in die tijd fanatiek bezig met koorzang, was als student lid van het Collegium Musicum, zong bij semiprofessionele gezelschappen als de Nederlandse Bachvereniging en Capella Amsterdam en ontmoette ook zijn vrouw bij een koor. Als postdoc had de bariton voor zingen weinig tijd meer. Hij werkte een tijdje aan de UvA, de VU en ook aan de Universiteit van Cambridge, tot het vaderschap zich aandiende en hij een baan accepteerde als biostatisticus van het Nationaal AIDS Therapie Evaluatie Centrum in het AMC. “Het was mijn eerste kennismaking met klinisch onderzoek, met toegepaste statistiek, en dat beviel erg goed.” In 2000 werd hij naar het LUMC gehaald. “Men zocht bij de afdeling Medische Statistiek en Bioinformatica vervanging voor Jo Hermans. Hij had goede contacten met de afdeling Heelkunde en die consultaties heb ik voortgezet.” Wat betreft onderzoek raakte hij aanvankelijk vooral betrokken bij de genetische statistiek, maar met de komst van de in genetica gespecialiseerde prof. Jeanine Houwing-Duistermaat besloot hij zich volledig te concentreren op analysemethoden van patiëntoverleving, in het bijzonder de dynamische voorspelling.

Droom

In 2007 ontving Putter een belangrijke subsidie van ZonMW en een van de onderzoeksthema’s, waarop aio Alina Nicolaie is aangesteld, richt zich op dynamisch voorspellen. In zijn oratie beschrijft hij hoe voormalig afdelingshoofd prof. Hans van Houwelingen het idee van landmarking introduceerde, het gebruik van gegevens die houvast bieden bij het doen van specifieke voorspellingen. “Stel je hebt de beschikking over een groot gegevensbestand betreffende borstkankerpatiënten, dan zou je daaruit alle vrouwen kunnen selecteren met de gewenste risicofactoren die na vier jaar nog geen recidief of uitzaaiingen vertonen en dan turven wie vijf jaar later nog in leven zijn. Je zou dat een landmark-gegevensbestand kunnen noemen. Zo’n landmarkprocedure levert simpele, intuïtieve voorspelmodellen op.” Samen met Van Houwelingen schreef Putter onlangs het boek Dynamic Prediction in Clinical Survival Analysis, waarin landmarking een prominente plaats heeft. Dat boek zal nog dit jaar verschijnen. Op de voorkant staat een grafiek waaruit men de kans kan aflezen dat de 50-jarige vrouw uit het begin vijf jaar later nog steeds ziektevrij in leven is: 89 procent. “Mijn droom is om zo’n dynamisch voorspelmodel daadwerkelijk in het LUMC in te voeren. Een ‘dynamic adjuvant! Online’.”

Overoptimisme

Putter heeft inmiddels een slagvaardig ‘survivalgroepje’ om zich heen verzameld en dankzij participatie in een Europees Training Network krijgt hij er in 2012 een nieuwe aio bij. “Statistici zijn veel gevraagd in medisch onderzoek. Helaas laat de aanwas van geschoolde statistici op dit moment te wensen over – ze worden vaak weggekaapt door het bedrijfsleven – maar gelukkig hebben we nu de nieuwe master Statistical Science, dus ik ben niet al te pessimistisch over de toekomst.” Artsen zelf hoeven wat hem betreft geen statisticus te worden. “Als ze maar gevoel krijgen voor de rol van het toeval in het tot stand komen van hun data. Ook vind ik belangrijk dat men een kritische houding ontwikkelt, zowel ten opzichte van gepubliceerd onderzoek van anderen als tegenover eigen onderzoek.” In zijn oratie kijkt Putter zelf kritisch naar de voorspelkracht van overlevingsmodellen. “De neiging bestaat het voorspellen te verbeteren door enorm veel voorspellers toe te voegen aan zo’n model, maar dat leidt al gauw tot overoptimisme.” Om dat punt te verduidelijken haalt hij als Bachliefhebber een boek aan over getallensymboliek in diens werk: het positioneren van bepaalde groepen maten en noten in composities door middel van getallen die met Bach te maken hebben: B=2, A=1, C=3, H=8, samen 14, het ‘Bach-getal’. “In dat boek wordt bijvoorbeeld beweerd dat Bach zijn eigen sterfdatum heeft voorspeld! Ik zal u verklappen dat ik na enig puzzelen in prelude in Es groot BWV 552 heb ontdekt dat Bach ook mijn oratiedatum voorspelde: 14-10-2011.”
Na afloop van zijn oratie zal het cortège wegschrijden op de orgelklanken van de bewuste compositie.

Top

De hersenen uit evenwicht

Lees voor

Drie Spinozawinnaars uit 2009 werken gezamenlijk aan migraine

door Willy van Strien foto Marc de Haan

Elk jaar kent NWO Spinoza-premies toe. De winnaars krijgen een flinke som geld om hun onderzoek uit te breiden en gaan tevreden verder met hun werk. Maar in 2009 gebeurde er iets bijzonders, vertelt prof. Michel Ferrari (Neurologie), een van de gelauwerden van dat jaar: “Toen NWO de toekenning bekend maakte, ontmoette ik de andere prijswinnaars: Marten Scheffer, wiskundig bioloog in Wageningen, en Albert van den Berg, nanofysicus aan de Universiteit van Twente. Het klikte meteen. We vertelden elkaar over ons werk en binnen enkele minuten besloten we om gezamenlijk onderzoek te gaan doen.” Nu, ruim twee jaar later, is het migraineproject van dit ‘Spinozatrio’ in volle gang. Ferrari hield er de Hoftorenlezing over, op 26 oktober bij het ministerie van OCW.
Migraine is het terrein waarop Ferrari deskundig is. “We weten redelijk goed wat er tijdens een aanval gebeurt”, zegt hij. “Maar we weten nog niet waarom, hoe en wanneer een aanval begint. Dat zouden we graag willen begrijpen.” Hoe kunnen een wiskundig bioloog en een nanofysicus daarbij helpen?

Kantelpunt

Scheffer rekent aan de dynamiek van ecosystemen, vooral aan het verschijnsel dat zo’n systeem bij een verstoring plotseling kan omslaan van de ene stabiele toestand naar de andere. Een meertje dat altijd helder was bijvoorbeeld kan opeens blijvend troebel zijn. Zulke plotselinge overgangen treden op in allerlei complexe systemen, ontdekte Scheffer. Dat deed een belletje rinkelen: ook de hersenen zijn een complex systeem – volgens Ferrari complexer dan een ecosysteem – waarin plotselinge omslagen voorkomen. Ferrari: “Dat is precies het intrigerende van migraine. Iemand voelt zich op het ene moment goed en is op het andere moment ziek. Marten vindt het geweldig spannend om zijn rekenmodellen daarop los te laten.”
Van den Berg ontwerpt minuscule instrumentjes om allerlei biologische en chemische metingen te doen: biosensoren en labs-on-a-chip. Daarmee kunnen de onderzoekers meten in bloed en hersenvocht van proefdieren en patiënten. Ferrari: “Ik heb dus een mooie toepassing voor de kennis en de expertise van beiden.”
In een binnenkort te verschijnen artikel werpt het Spinozatrio de hypothese op dat bij een verstoring in de hersenen verdedigingsmechanismen in werking treden die de oorspronkelijke stabiele toestand herstellen, net zoals in andere complexe systemen. Maar als de verstoring te groot is en de verdedigingsmechanismen tekortschieten, slaat het systeem om naar een afwijkende toestand. Patiënten met migraine hebben een lage verdediging, is het idee, zodat de zieke toestand makkelijk kan ontstaan. Misschien kun je die omslag zien aankomen, vertelt Ferrari: “Een van de eigenschappen van complexe systemen is: hoe dichter je bij het kantelpunt komt, hoe langer het na een verstoring duurt voordat de oorspronkelijke evenwichtssituatie is hersteld. We willen weten of dit ook voor migraine opgaat.”
In Leiden werken drie medewerkers aan het project. Arts-onderzoeker Ronald Zielman ontwikkelt een methode om na verstoring door lichtflitsen de prikkelbaarheid van de hersenschors te meten met behulp van het EEG – een maat voor de hersteltijd. “Ik ga kijken of we een toenemende hersteltijd vinden voor een migraineaanval begint”, vertelt hij.

Biosensoren

Prof. Arn van den Maagdenberg (Humane Genetica) ontwikkelde muizenstammen met een genetische mutatie waardoor migraineaanvallen gemakkelijk zijn op te wekken. LUMC-fellow dr. Else Tolner zal in de hersenen van die muizen activiteitsveranderingen meten. “We hopen binnenkort de eerste biosensoren uit Twente te kunnen testen. Daarmee kunnen we de elektrische activiteit van groepen zenuwcellen meten, maar ook biochemische bepalingen doen.” Postdoc dr. Lotte de Groote zal die biochemische gegevens nader analyseren: “Als de hersenactiviteit verandert, vinden ook allerlei biochemische veranderingen plaats die we met de biosensoren snel zullen kunnen volgen.” “We werken met een volledig nieuw concept van migraine, waar ik alleen nooit op gekomen zou zijn”, besluit Ferrari enthousiast.

Top

Besmet

Lees voor

Literatuur en Geneeskunde – LitMed – geeft inzicht in de beleving van ziek-zijn. Dat kan de zorg verbeteren. Vanaf nu verdiept prof. dr. Ad Kaptein (Medische Psychologie) zich voor elke Cicero in een boek waarin ziekte een rol speelt.

Newark, 1944. ‘Bucky’ is de toepasselijke bijnaam van de gymnastiekleraar. Groots en onverschrokken staat hij pal voor zijn leerlingen als Italiaanse schoffies fluimen spugen op het sportveld waar hij lesgeeft: “We komen de ziekte verspreiden!” Wanneer zijn leerlingen de locale zwakzinnige ervan beschuldigen de brenger van de epidemie te zijn - “Ruik maar! Hij stinkt naar poep. Hij wast zich niet. Hij is het die de polio draagt!” - springt hij voor hem in de bres.
Een epidemie doet mensen in wanhoop ‘schuldigen’ aanwijzen. Zoals de Italianen, de Joden, de naar poep ruikende zwakzinnige, de muggen, de hotdogs. Zij verspreiden iets – niemand weet wat. In 1944 is polio een veel voorkomende ziekte waarop de overheid en de samenleving geen greep hebben. De besmetting is snel, de cascade van ziekteverschijnselen verloopt onstuitbaar. “’s Nachts werd Donald wakker, met diarree, hoofdpijn en koorts. ’s Morgens kon hij niet meer staan, ‘mijn rechterbeen voelt alsof het dood is’. Donald heeft polio, drie dagen later ligt hij in een ijzeren long.” De foto’s uit oude leerboeken tonen de kleine hoofden die uit grote ronde ijzeren trommels steken, ondersteund door kussentjes, met verpleegkundigen in lange witte jurken die de zieken voorlezen uit boeken.
Dat lijken lang vervlogen tijden. Wij weten niet meer wat polio doet. Maar het thema ‘besmetting’ verdwijnt niet uit ons bestaan. Hiv, soa’s, tbc, sars en varkenspest zijn formidabele tegenstanders – de oorlogsmetafoor is niet toevallig. De aanvallers zijn duistere krachten, ongrijpbaar sluipend door onze verdedigingslinies. De overheid verdedigt zich door miljoenen vaccins in te kopen. De vijand trekt zich strategisch terug – niet door de vaccins, overigens. We blijven op onze hoede.
Met de behoedzame Bucky loopt het niet goed af. Hij zegt zijn klas vaarwel en gaat naar zijn geliefde. Wanneer ook Bucky polio blijkt te hebben, verlaat hij háár, Newark, en zijn sociale wereld. Hij verruilt de stad van de rassenconflicten en de zomerhitte voor een bestaan in een rolstoel, op een kantoor achteraf. Schaamte, walging over zichzelf en trots jegens het meisje brengen hem ertoe haar liefde af te wijzen. Zij schrijft hem een afscheidsbrief met als laatste zin het twintig keer herhaalde ‘my man’.
Het omslag toont niet deze man maar het poliovirus dat Bucky versloeg. In Nemesis gebruikt Philip Roth polio als katalysator voor het bestuderen van menselijk gedrag. Dat maakt van deze roman een studie naar pandemieën en besmettingsangst. Geen levensecht experiment natuurlijk, maar een experiment in een literaire reageerbuis.

Top

Optreden vergelijkbaar met topsport

Lees voor

Onlangs vond in het LUMC een bijzonder concert én wetenschappelijk experiment ineen plaats. In samenwerking met het NTR-programma Pavlov werd onderzocht wat er gebeurt in het lichaam tijdens het neerzetten van een muzikale topprestatie. Terwijl harpiste Lavinia Meijer speelde, kon het publiek op een groot scherm haar hartslag, ademhaling en bloeddruk volgen. Tussen de muziekstukken door werd bloed afgenomen om het daarin aanwezige stresshormoon cortisol te meten.
De meetgegevens op het scherm verraadden dat de rust waarmee Lavinia op het podium zat schijn was. Bij stukken die in hoger tempo werden gespeeld liep de hartslag behoorlijk op, en ook tijdens het applaudisseren zag het publiek een direct effect op haar hartslag. Om het zichzelf extra moeilijk te maken speelde de van oorsprong Koreaanse harpiste een zelf gecomponeerd muziekstuk gebaseerd op een Koreaans volksliedje, én een stuk waarop ze pas drie dagen geleden was begonnen te studeren.
Esther van Fenema, psychiater van de Muziekpoli, werkte samen met het Centre for Human Drug Research (CHDR) mee aan dit unieke concert. “De eerste resultaten van onze metingen tijdens het concert zijn spectaculair en laten zien dat optreden biologisch gezien vergelijkbaar is met topsport”, vertelt Van Fenema. “Het stresshormoon blijkt ongelofelijk hoog te zijn, evenals de hartfrequentie. Het feit dat deze soliste ondanks de biologische opwinding toch zo fantastisch en rustig speelt is dus een topprestatie te noemen.”
Volgens Van Fenema is het belangrijk dat mensen beseffen dat optreden niet gewoon leuk en gezellig is. “We hebben nu aangetoond dat het heel veel vergt van lichaam en geest.” Dit is belangrijke informatie voor de psychiater die op de Muziekpoli veel podiumkunstenaars met psychische klachten ziet en behandelt. “Het kan verhelderen waarom veel musici kwetsbaar zijn voor klachten; je moet perfect in balans zijn om dit aan te kunnen.”
Na het optreden in het LUMC werd Lavinia niet direct losgekoppeld van alle meetapparatuur. De bloeddrukmeter bleef om voor een 24-uursmeting, ’s avonds stond er nog een groot concert in Amsterdam op de agenda. De uitzending van Pavlov met Lavinia Meijer is op vrijdag 9 december te zien, om 21.20 uur op Nederland 3. (MR)

Top

Het hoofd koel houden

Lees voor

Mensen presteren het beste als hun ‘staat van opwinding’ gemiddeld is. Als het té saai of té spannend is, doe je het minder goed. Dat vertelt anesthesioloog Michael Müller de circa tweehonderd aanwezigen bij het regionale symposium van Traumacentrum West. Het symposium wordt dit jaar voor de tiende keer gehouden en het onderwerp is stress.

door Masja de Ree

Bij de politie word je snel volwassen, zegt Marlé van Tol, al 35 jaar politieman en sinds 1 april 2011 districtchef van het district Gouwe IJssel. Hij neemt de zaal mee naar één van zijn eerste diensten op straat, waar hij, achttien jaar oud, de melding van een zelfmoord voor een trein opvolgde en in één keer de stap maakte van een veilige jeugd naar de realiteit van de hulpverlener. “Met schokkende ervaringen als deze leer je omgaan”, zegt Van Tol. “En gelukkig mag je tegenwoordig emoties laten zien. Maar er zijn ook nieuwe aanvallen op de weerbaarheid van hulpverleners: de agressie die tegen hen gericht is neemt toe.”
Hoe functioneer je het beste in een spannende situatie en hoe voorkom je dat de stress van het moment gevolgen krijgt op de lange termijn? De tips van Müller, die in Duitsland op de ambulance werkt en directeur is van trainingscentrum ISIMED, zijn praktisch. Houd protocollen voor simpele handelingen simpel. Oefen procedures voor complexe situaties, want training helpt. Neem in een crisissituatie tien seconden de tijd om een plan te maken voor de volgende tien minuten. Müllers belangrijkste boodschap is dat mensen fouten maken. Dat moet je je realiseren en teamleden moeten zich vrij voelen twijfels te uiten, ook als het spannend wordt.

Niet bagatelliseren

Het draait vanavond om de veerkracht van de ‘geüniformeerde’, zegt Theo Helmus. “En om wat je moet doen als die veerkracht niet groot genoeg is.” Helmus is ambulancemedewerker en coördinator van het Bedrijfsopvangteam (BOT). In die rol stond hij collega’s bij die ter plaatse waren na de schietpartij in het winkelcentrum in Alphen aan den Rijn in april van dit jaar. Hij doet verslag van de gebeurtenissen die dag, vanuit het perspectief van de meldkamer- en ambulancemedewerker. “Je weet uit trainingen dat je in zo’n situatie de chaos tegemoet rijdt.” Hij vertelt van de collega die gewonden verzorgde in het winkelcentrum en die achteraf vertelde dat hij geen enkele patroonhuls had gezien, terwijl de gangen daar vol mee lagen. Het BOT vangt de hulpverleners in de dagen na het schietincident op en geeft hen de kans in groepjes ‘hun verhaal compleet te krijgen’. Er zijn veel ‘normale’ reacties op een traumatische gebeurtenis, heeft Rianneke van Gaag, GZ-psycholoog bij defensie, eerder op de avond verteld. “Belangrijk is dat je als hulpverlener erkenning krijgt voor het feit dat het heftig is wat je meemaakt. Laat je omgeving dat niet bagatelliseren.”

Lees voor

door Diana de Veld

De rechterharthelft ziet er anders uit dan de linker en werkt ook anders. Dat heeft onder meer consequenties voor de behandeling van hartfalen. Promovenda Annelies van der Hulst zocht het uit met verschillende methoden van beeldvorming.

Bij het hart zijn de taken netjes verdeeld: de linkerhelft verzorgt de grote bloedsomloop, de rechter de kleine. De linkerhelft pompt zuurstofrijk bloed door het hele lichaam, het zuurstofarme bloed stroomt weer terug naar de rechterharthelft. Die pompt het bloed naar de longen, waar er vers zuurstof vanuit de lucht in terechtkomt. De cirkel kan opnieuw beginnen.

Linkerkamer beter te behandelen

Over de linkerkamer, die de zwaarste taak op zich neemt en dus ook het grootst is, was altijd meer bekend dan over de rechterkamer. Problemen met de linkerkamer zijn ook beter te behandelen. “Helaas zijn er ook mensen met stoornissen van de rechterkamer”, vertelt Annelies van der Hulst (Kindercardiologie). Zij wijdde haar promotieonderzoek aan beeldvorming van de rechterhartkamer, om beter inzicht te verkrijgen in deze stoornissen en de behandelmogelijkheden.
“Het gaat vooral om mensen met tetralogie van Fallot, een aangeboren hartafwijking die chirurgisch verholpen kan worden”, legt Van der Hulst uit. “Daarna leiden deze mensen een normaal leven, maar ze blijven een verhoogde kans op hartproblemen houden.” Bij de operatie om de tetralogie te herstellen, wordt de vernauwde longslagader groter gemaakt. “Dat gaat helaas vaak ten koste van de klep bij die longslagader. Die kan gaan lekken, waardoor het hart uiteindelijk minder goed kan pompen – hartfalen noemen we dat. De klep kan vervangen worden, maar soms blijft het hart toch falen. Dan heb je weinig therapeutische opties meer ter beschikking”, aldus Van der Hulst.

Andere geometrie

Hartfalen van de linkerharthelft komt veel vaker voor. Dat heeft bij volwassenen meestal niet met aangeboren hartafwijkingen te maken, maar eerder met beschadiging van de hartwand door een hartinfarct. Het hart trekt dan niet meer mooi gelijkmatig samen.
Bij een deel van de patiënten met hartfalen kan met succes cardiale resynchronisatie-therapie worden toegepast: een pacemaker op beide hartkamers, die zorgt dat het hart weer gelijkmatig samentrekt en goed kan pompen. Is dat ook een optie voor hartfalen van de rechterkamer?
Om dat te onderzoeken, moet eerst bekend zijn hoe de gezonde én zieke rechterkamer beweegt tijdens het kloppen van het hart. Van der Hulst: “De rechterkamer heeft een heel andere geometrie. Dat klopt ook met wat we vonden: bij gezonde kinderen trekt de rechterkamer juist minder gelijkmatig samen. Bij kinderen met tetralogie van Fallot verloopt die samentrekking meer gelijktijdig. Precies andersom dus als bij de linkerkamer.”
Er bleek ook een verband te zijn met de hartfunctie: hoe gelijkmatiger de rechterkamer samentrok, hoe minder de hartfunctie. “Onze conclusie is dus dat je zeker niet zomaar een pacemaker op beide hartkamers moet zetten bij rechterkamerfalen. Je zou die pacemaker moeten modelleren naar contractietijdverschillen bij gezonde kinderen.” Van der Hulst gebruikte verschillende beeldvormende technieken, waaronder MRI, speckle tracking en tissue Doppler-imaging. Ze werkte samen met de afdelingen Radiologie en Hartziekten. “Het mooie is dat al die metingen met elkaar in overeenstemming waren”, aldus de promovenda.

Oude fysiologische stukken

Overigens zijn Van der Hulsts bevindingen eigenlijk niet helemaal nieuw. “Wij zagen dat bij de rechterkamer eerst de uitstroomcontractie plaatsvindt en dan pas de instroom – in tegenstelling tot wat je eigenlijk altijd hoort. Maar we ontdekten dat dit in oude fysiologische stukken al beschreven is! Het is alleen nooit opgemerkt. Iemand heeft een keer gezegd dat het andersom was en dat is daarna altijd overgenomen.” Gelukkig zijn er nog promovendi die de waarheid aan het licht brengen.

Annelies van der Hulst promoveerde op 20 oktober cum laude op het proefschrift Advanced echocardiography and cardiac magnetic resonance in congenital heart disease bij prof. Nico Blom (Kindergeneeskunde), prof. Jeroen Bax (Hartziekten) en prof. Albert de Roos (Radiologie).

Top

Blijvertje - Onderzoek als achtbaan

Lees voor

Voor haar promotieonderzoek reisde Annelies Berden naar onder andere San Diego, San Francisco en Mexico. Maar ook figuurlijk voelde het traject soms als een achtbaan, met twijfels en hoogtepunten. “Tijdens een van die hoogtepunten onderging ik een blindedarmoperatie.”

door Caroline Burger foto Marc de Haan

In de rubriek ‘Blijvertje’ portretteren we een promovendus die na zijn promotie in het LUMC blijft werken.

Hoe begon het?
“In het tweede jaar geneeskunde startte er een traject voor excellente studenten. Ik had het geluk dat ik werd uitgekozen en zo de kans kreeg om onderzoek te doen. Al tijdens mijn studie zette ik zelf een klein onderzoek op met ongeveer veertig patiënten. Na mijn studie had ik de keus: coschappen of fulltime onderzoek? Ik koos voor onderzoek doen, een periode die soms voelde als een achtbaan, met hoogtepunten en twijfels.”

Zoals?
“Regelmatig vroeg ik me af: ‘Gaat dit wel lukken?’ Niet alle inspanningen worden met resultaat beloond. Een hoogtepunt in mijn carrière was een vergadering over vasculitis, een ontsteking aan de vaatwand, waarvoor al mijn internationale contacten naar Nederland kwamen. Helaas liep het totaal anders dan verwacht, ik onderging precies op dat moment een blindedarmoperatie. Vanuit bed heb ik me er nog wel mee bemoeid! Ook kon ik in het kader van mijn onderzoek veel op reis. Vasculitis is zeldzaam - tussen de tien en twintig mensen per miljoen per jaar krijgen deze ziekte. Het onderzoek is daarom erg internationaal georiënteerd. Ik ben onder meer in San Diego, Philadelphia, San Francisco, Mexico en Chapel Hill geweest.”

Vertel eens iets over je promotie?
“Ik onderzocht de mogelijkheden voor therapie op maat bij ANCA-geassocieerde vasculitis, een vorm van vaatwandontsteking waarbij antilichamen een rol spelen. Medicijnen hiervoor hebben veel bijwerkingen en zijn niet altijd effectief. Eén onderdeel was een klinische studie met ruim vijfhonderd patiënten van over heel de wereld. Op 13 oktober was de verdediging van mijn proefschrift. Een spannend moment, vooral het wachten vooraf in de kamer van de pedel! Na het lekenpraatje ging de eigenlijke verdediging razendsnel, voor ik het wist was het voorbij.”

Wat ga je nu doen?
“Op dit moment rond ik mijn coschappen af. Het werk in de kliniek is een grote uitdaging. Aan het bed ben ik net zo groen als mijn collega’s die geen onderzoek hebben gedaan. Stoppen met onderzoek doe ik zeker niet, ook al start ik volgend jaar met de opleiding tot internist in het LUMC. Onderzoek wordt een beetje ‘je kindje’, laten liggen zou zonde zijn. Er zijn nog zoveel nieuwe vragen!”

Verder promoveerden

Ellen ten Brinke, 29 september: Hemodynamic follow up after heart failure surgery. Promotoren: prof. Robert Klautz (Thoraxchirurgie) en prof. Ernst van der Wall (Hartziekten).

Rogier ten Hove, 4 oktober: Liver transplantation: chimerism, complications and matrix metalloproteinases. Promotor: prof. Bart van Hoek (Maag-, darm- en leverziekten).

Carola Krause, 5 oktober: Inhibition of signalling cascades in osteoblast differentiation and fibrosis. Promotor: prof. Peter ten Dijke (Moleculaire Celbiologie).

Judith de Leeuw van Weenen, 5 oktober: Dopamine D2 receptors in the pathophysiology of insulin resistance. Promotor: prof. Hanno Pijl (Endocrinologie).

Emalie Hurkmans, 6 oktober: Physical therapy and physical activity in patients with rheumatoid arthritis. Promotor: prof. Tom Huizinga (Reumatologie).

Linda van Driel, 11 oktober: Correlative light and electron microscopy: strategies and applications. Promotor: prof. Bram Koster (Moleculaire Celbiologie).

Lubna Razzaq, 11 oktober: Iris and iridociliary melanoma. Promotoren: prof. Gré Luyten en prof. Robert de Keizer (beiden Oogheelkunde).

Abraham Goorhuis, 12 oktober: Epidemiological explorations on Clostridium difficile infection. Promotoren: prof. Jaap van Dissel (Infectieziekten) en prof. Louis Kroes (Medische Microbiologie).

Annelies Berden, 13 oktober: ANCA-associated vasculitis: towards patient-tailored therapy. Promotor: prof. Jan Anthonie Bruijn (Pathologie). Zie hierboven.

Hans Heemskerk, 26 oktober: Refinement of antisense oligonucleotide mediated exon skipping as therapy for Duchenne muscular dystrophy. Promotor: prof. Gert-Jan van Ommen (Humane Genetica).

Sven Mieog, 26 oktober: Improving breast cancer outcome by preoperative systemic therapy and image-guided surgery. Promotor: prof. Cock van de Velde (Heelkunde).

Yuana Yuana, 27 oktober: Nanosized blood microparticles. Promotoren: prof. Susanne Osanto (Oncologie) en em. prof. Rogier Bertina.

Jeannette von Lindern, 27 oktober: Neonatal transfusion practices. Promotoren: prof. Frans Walther (Kindergeneeskunde) en prof. Anneke Brand (Transfusiegeneeskunde).

Michèle Sons, 1 november: Roles of neuro-exocytotic proteins at the neuromuscular junction. Promotor: prof. Jan Verschuuren (Neurologie).

David van Bodegom, 2 november: Post-reproductive survival in a polygamous society in rural Africa. Promotor: prof. Rudi Westendorp (Ouderengeneeskunde). Zie pag. 9.

Alexander Munts, 2 november: Complex regional pain syndrome related movement disorders: studies on pathophysiology and therapy. Promotor: prof. Bob van Hilten.

Phebe Adama van Scheltema, 3 november: Fetal pain. Promotoren: prof. Jan van Lith (Verloskunde) en prof. Frank Vandenbussche (UMC st Radboud).

Top

Uit de kunst - Allerwerkelijkst

Lees voor

Licht, schaduw en landschap vormen de hoofdthema’s in de tekeningen en schilderijen van Koen Vermeule (1965). Het fluweelachtig licht in de herfst, waardoor de dingen er volgens Vermeule op hun allerwerkelijkst uitzien, gebruikt hij in zijn werk.
Hij schildert weidse, lege landschappen; vaak vers omgeploegde akkers die zich in eindeloze kavels tot aan de horizon uitstrekken. De donkere, rulle aarde brengt hij pasteus aan, waardoor de akkers als een tastbaar reliëf op het doek liggen. In zijn eerste schilderijen komen nauwelijks mensen voor. Pas de laatste jaren zijn mensen onderdeel van het landschap geworden en vormen ook steden het decor. De mensen treden op als anonieme figuren, vaak geeft hij alleen de contouren of een silhouet van een gedaante weer, zoals te zien op deze tekening. Het gaat Vermeule niet om de weergave van een karakter of om een duidelijk verhaal, eerder gaat het hem om de uitbeelding van de mens overgeleverd aan een oneindig mysterieus universum. De landschappen van Koen Vermeule hebben een ziel en maken de natuur tot klankbord van menselijke gevoelens. In die zin roepen de landschappen van Vermeule dezelfde existentiële vragen op als de landschappen van de achttiende-eeuwse Duitse schilder Caspar David Friedrich. Net als bij Friedrich gaan de voorstellingen van Vermeule over het raadsel van het leven. (SvN)

Koen Vermeule, Zonder titel (Beached), gouache op papier, 60 x 102 cm, 2008

Top

Downloads

Cicero 8 (PDF, 3.5 MB)

Organisatie A-Z

Afdelingen, research groepen, themagroepen enz.

Service

VRIJHEIDSLEZING 2012

De Vrijheidslezing wordt uitgesproken op maandag 4 juni om 15.00 uur in de Pieterskerk te Leiden. Wilt u deze lezing bijwonen? Meld u dan aan voor de Vrijheidslezing 2012.

TWITTER

SNEL NAAR

Spoedeisende hulp buiten kantooruren

Afdelingen, themagroepen, research groepen enz.
Promotieagenda / oraties en redes
Externe links

VOOR JOURNALISTEN

Informatie voor journalisten / persinformatie

SAMENWERKEN

Samenwerken in projecten binnen een SharePoint omgeving. De toegang is alleen voor geautoriseerde gebruikers.
Meer informatie en inloggen.